Ghunno nomugaite gwa sente ogufunibwa omuntu mu mwaka ogwebyenfuna ovuva mu liizi oba okupangisa eitakka oba ebizimbe mu Uganda ngha otwayileku ensansaniya ekolebya ku lwe kyobugaiga ekyo.
Onho nho’muntu yenna yenna apangisa eittaka oba ennumba eli omuntu owundi (Omupangisa) affune sente. Omuntu ono (Landlodi oba Landlady) asobola okuba:
Onho nho’muntu akozesa ekyobugaiga okyo’muntu owundi mukusubulagana ela ngha asasulayo akasente.
Okusolooza omusolo ku ningiza eva mu byokupangisa elambikibwa mu kawayilo ako ku 5 mu mateeka agalambika omusolo khu nhingiza Cap.338.
Esente edhifunibwa abantu okuva mu bupangisa dhawulibwa kuningiza edindi ela dha wozebwa byandhaghulo.
Omutendela ogusooka: Funna okutegela omugaite gw’esenete omunti kinoomu dafuniye mumwaka edivile mu bupangisa , tukobe nti R.
Omutendela ogwokubili:Kendeza salesale wa 2,820,000 mudda Uganda ,wazila kukendezaku kulala kwikilizibwa ,nolwekyo sente edigwanile okusasulwaku omusolo dili R-2,820,000
Omutendela ogwokusaatu: Bala omusolo gwa butundu 12%, kale omusolo ogusasulwa = 12% × sente edigwanile okusasulwaku omusolo
Gunno gugelekebwa ku musubuzi kinomu ngha gamaze okughabhana omugaite gw’eningiza okusinzila ku mugabo omuntu gwalina mu bwegaisi.
Omutendela ogusooka: Funna okutegela omugaite gw’esenete omuntu dha funiye okusinzila ku mugabo ogwalina mu binizess R.
Omutendela ogwokubili:buli patina atolaku salesale wee,buti edili 2,820,000
Omutendela ogwokusaatu: Tegele omusolo ku sente ediva mubupangisa edhilini okusalwa buli patana
Ekitundu Ekisooka: Funna okutegela omugaite gwa sente dhoyingiza okuva mu bapangisa mumwaka.
Ekitundu Ekyokubiri: Tolaku ebintundhu ataano ku omugaite gwa sente dhoyingiza okuva mu bapangisa mumwaka. Ngha ensansanniya nho’kufilwa ,Nolwekyo Esente edisasulwakhu omusolo R – 50% R.
mannha nti ensansaniya etoleyibwaku eyidha kukakasibwa ekitongole ekiwoza omusolo ,nolweekyo ensansaniya ekoleyibwa mu mukufunna esente edhiva mubupangisa dhonka nidhobola okutolaku.
Ekitundu Ekyokusatu: Bala omusolo ku 30%, kale omusolo ogusasulwa = 30% × esente edhisasulwaku omusolo.
Omugaite gwa sente ovuga mu bapangisaa mumwaka dhili Shs. 6,000,000
Ensananiya
Baala omusolo khuningiza okuva mu bapangisa
Omutendela ogusooka: Funna okutegela omugaite gw’esenete okuuva mubapansisa=6,000,000
Omutendela ogwokubili:,Tolaku salesale wa 2,820,000.Ugx 6,000,000-2,820,000
Manna Nti:Oyikilizibwa kutoolaku sibaale bindhi.
Esente edhisasulwaku omusolo=3,180,000
Omutendela ogwokusaatu: Baala omusolo ku sente dhofuniye mubapangisa.
Omusolo ogwokusaula 12% x 3,180,000=381,600
Obwegaisi
BGa tukozeisa ekyobubonelaku waighulu,SInga Amos kni Robert bali mu bweghaisi ngha omughabo ghuli mukipimo 2:3,Amos aidha kugabana 2/5 edh’e ningiza okuva mubapangisa nga 2/5 x 6,000,000=2,400,000,ate gye Robert aidha kughabana 3/5 edh’e ningiza okuva mubapangisa nga 3/5 / 6,000,000 =3,600,000.
Amos taidha kusasula musolo kubanga sente dhe edilina okusasulwaku omusolo dili wansi wa salesale ya 2,820,000.
Robert gye aidha kusasule 12% x (3,600,000-2,820,000)93,600
Kampuni, Abakuumi b’Ensimbi, n’Eby’Okuwumuza Abakozi
Singa kampuni efuna Shs. 30,000,000, ngha kwedho 15,000,000 dhivwile mu bapangisa. Ensansaniya ngha obuweereza byo kuyondha, (3,000,000), omukuumi (4,000,000), n’okwiddaabiriza (4,000,000). Omusolo gwe ningiza ovuka mu bapangisa gubalibwa mu mitendeela wamanga.
Omutendela ogusooka: Funna okutegela omugaite gw’esenete okuuva mubapansisa=15,000,000
Omutendela ogwokubili:,Tolaku ebitundhu 50% ku omugaite gw’esenete okuuva mubapansisa nga dhino kukendelezebwaku kwa nsansaniya nh’okufilizibwa.
Omugaite gw’ensansaniya 3,000,000+4,000,000+4,000,000=11,000,000
Agye oyikilizibwa enansaniya =50% x 15,000,000=7,500,000
Nolwekyo sente dholina okusasulaku omusolo =15,000,000-7,500,000=7,500,000
Omutendela ogwokusaatu: Bala omusolo ku nhingiza okuva mu bapangisa ku 30% = 30/100 x 7,500,000.
omusolo gwolina okusasula ku nhingiza okuva mu bapangisa =2,250,000
Gha endhula gyo gye ninghiza ovuka mu bapanghisa egyo mukwaka gwe byenfuuna nhe bighandiko ebigighemaku obwebiba bilogho obha lisit ewebwa abapangisa mumwaka.
Sasula omusoo khu ninziga eva mu bapangisa munakku edhalambikibwa
•
Omusasuzi gh’omusolo alina eýidembe okubanda omusolo khu musolo ogusasilwa ogwekisela oba mumaiso mu mwaka gwebyenfuna.
Guuno gusobola kutolebwa ku ibandha lyo musolo bwekili nti ensiimuko ewozebwa mundhaghulo.
Obubaka bunno ngdagililo eli ba kasitoma baiffe ela nga ekyuka kyukka okusinzila ku kukyusibwa mu mateeka nhe e’bilagilo ebifuga e’byomusolo