Ebyamasanyu, ebikozesebwa bulijo, oburaaro, ebishaare byeirwariro Na arawesi yoona.
Buri kyahandiikwa aha’íguru kiine akakwate aha tasya y’omurimo
Ebishaare bi rwariro: okugarura sente omukozi zakozaise omu rwariro.
Oburebeerezi bwa ishuwaresi aha magara go’mukozi nabenju ye, (ekikweka ekihebwayo omu kubanza) premium
Eshohoza ya ofiisi aha murimo: arawesi nig’ ezindi sente ezihebwayo mukozi ha murimo kumubasisa kukora ‘mirimo ye kurungi.
Ebyukurya/nokunywa: Omuhendo gwa sente ogu bariirwe ebyokurya no kunywa kwabakozi aha mwanya ogu kukworerwamu!
Okuhumura Kwa bakozi Na kasiimo: abakozi buri sente eyi Bari kuhayo kurundana ne hebwaho omushoro (employees’ contribution is taxable)
Sheyazi za bakozi: obugabe bwa bakozi kutunga sheyazi omu Sikimu etekatekirwe omukozesa ninga ekitongore!
Local service tax, ogu nibagwihaho batakabaziire ogwe’tasya.
Ebikweyogyeramu ka magoba ebiri ahansiya toto y’omutwaro (10,000) omu kwezi nabyo nibabihaho!
Enshariro: Ezikubaza omu kwezi Shs 235,000 buli mwezi tezikuhozebwa ha kuuba ziryaha nsi ya enshariro (Threshold)
Ahamuheeru gw’kubingwa, ebicweka 25 (abiri nabitaano) ahari 100 (kikumi) ahari abo abariiba hereize ekitongore emyaka ikumi (10)
Sente ze ntambula: Na munonga abo abariiba baheire emirimo Bari kurunga aheeru yeihanga! (Non- Ugandans)
Arawesi niga kompeseshoni: Ezi ne sente ekuhebwa omukozi wena wekitogore yaba ari aha gyendo kukora emirimo egimuhairwe. Ezi rimu oburaaro, ebyokurya nokunywa ne tambura yoona okutwariiza hamwe.
Ebyamagoba byoona kokubikubarwa birimu Byoona ebi nibi shangwa omu employment income Ebyokunganyirwaho omu bukozi
Obuyambi obukuhebwayo omukozesa kurigiriira ha byenyima, obwiire
Obwa maziire kandi obwakiine kukora! Eki nikimwe ahar’ebyo mukama womurimo ebyakuhweraho omukozi womuriimo ka sadi pate (Third party) niga okurigirira ha bukungu
Ebikuhozebwa omu, bitari bya sente; omu mateeka nebi;
Ebi nihebwa yo mukugu w’omukozesa (associate)
Ebi nibihebwayo ahanyima yo mukosesa kutaho etekateka! Omukungu nawe Na hereza omukozi ebimushemereire!
Nibihebwa okurugirir’ enyima, nahati ne ebiro eby’mumaiso ebyomukozi
Ebi byoona biri omu kawayiiro akakashatu (3) sekishoni 19 eyemitwarize yo busiimo
Emotoka ehairwe omukozi nekora nebye byabutosha
Ebariira
A- Omuhendo gw’motoka omukatare
B- Ebiro omumwaka emotoka ebye koziire
C- Ebiro ebiri omumwaka gw’etasya
D- Habahariho esente zoon’ omukozi ezi yateireyo (koturibyushoni)
Kempane yaba neha omukozi womuka 150000 buri kwezi, kwonka omukozi akuhayo 20,000 buri kwezi eziri kutsigara (150000-20000) =130000 omukozi nuwe arikufunamu!
Ebyokurya byo kwezi enaku 26, buri runaku 3000=
Omukozi yaba atteireho, nafuna mu emitwaro 78000= (3000×26)
Naazo kenzo nibariirwamu! Rusiti ni zetagwa ahakushashuriira omukozi!
Omukozesa yaaha looni omukozi, school fees loan400000=, furniture 500000=, appliances 300000=
Ituresiti ya 10% buri kwezi, eya bank of Uganda eri 15% (1200000×15%) – (1200000×10%) =180,000- 120,000=60,000 Ezi nizo omukozi arafunemu.
Omukozesa nabaasa kushashuriira omukozi esente eziri kumubajubwa omu Banka
Kandi atazimushareho ekikumanyisa omukozi nabayagoba. Banka ekaba nemubaja 300,000= Jan 31 Omukozesa yazishashura Kandi tiyazisharaho!
Kampane nebaasa kuhayo emotoka eya shs 5000,000= kandi omukozi aheyo 1000000= aha motoka Omukozi nabayafuna mu 4000,000=
Ekitogere nikihereza omukozi omushaara shs.3000,000 okwezi Araweesi yokutambura shs 300,000 okwezi
Eyokuraguza shs 200,000 okwezi
Araweesi y’oburaro enju aha katare, shs.600000= okwezi Omukozi yaaba aheireyo koturubyushoni shs 50000=okwezi
Nikimanyisa ngu aha araweesi yóburaro nagobaho shs 550,000= (ezinizihwaho omushoro)
|
Ezikwihwaho omushooro X |
Ebichweka |
|
Ahasi ya shs 235000= |
zero |
|
Aheiguru ya shs 235000= |
10% eza heiguru ya tureshiholidi (235,000) |
|
Aheiguru ya 235,000 butarezya shs 410,000= |
Oteireho shs. 10000= na 20% aha aheiguru ya 235000= |
|
Eheiguru ya shs 410000 |
a) Shs.25000 ogaisireho 30%(X)AHAIGURU YA 4100,000 b) X yaaba eri aheiguru ya 10M okwezi Ezindi 10% nizihwaho aharyomuhendo oguri aheiguru ya 10M |
Abakozi aba heirwe emirimo guruga omu mahanga gaheru, ekitikiri’kubakwataho! Ekikumanyisa nti aha muhendo gwoona nibogyeraho 235000 niga 10%!
Abakozi ba patitayimu nibabarwa nka ba kukora haingi Aba nibabahooza aha bicweka 30% aha za gurosi
Kwonka omukozi naikirizibwa kushaba ari kutamu ditayilo ya rwitatni ya emolimenti! Ajuriire omoshooro ogumwihireho mwingi!
Wiziholindingi, Omukozesa ashemreire kwihaho omushoro oguhikiire aha mukozi
Obwiire; omukozi niga omukozesa ashemereire kuhayo omushara gwoona aha biro 15 bya buris kwezi!
Okubiika ebihandiiko by’ abakozi; ebihandiiko byoona ebyetasya y’omwaka nempa yomushoro Bishemereire kubikwa gye emyaka ‘taano (5) enyima, aba revenue bayenda kushwijuma omushoro!
Obuvunanyizibwa bw’mukozi
Omukoseza weena yaba ata wiziholidingire ogu omushoro, amateeka nigamurangiira kushashura amagooba nekansi erikurunga omu mwezi ezikubajubwa .Omukoseza ashemeire kugyezaho ayiiheho omushoro aha mukozi