Idiini nishosi?
Idiini nisho itsambasa yatwela, byesi bafukilisilamo (values), atwela ni bikholwa biwambakana nibabaandu oba khubyalo bibiili bikhosefu, biwambakana ni wele, atwela ni khumanya khweyangaki. Idiini ili akari yekiminyongo kikiirela butweala buwambakana ni sisa atwela ni kamani kakama wa wele, itsibirisa itegelekhekha, atwela ni bikholwa, tsisambo, ifukilisa, itsambasa yesibala, biwandiikho, bifwo bikhosefu, bungosi, itsibirisa oba kamatuli.
Bibiindu bikhulu bitwela khubikhola idiini mulimo itsambasa yemumitendela (khusomesa, atwela ni ifukilisa),
kimikholo kyediini atwela ni bikholwa (khuruya, khusaba, khubatiza, khukwisibwakho, atwela ni kimikholo kikiindi), byekhufukilisilamo nga kamakambila ke kanisa (doctrines), khushalo (khumanyana, khukhwi’wandiikhisa atwela ni khukholakanila atwela), tsisambo ni tsibirisa atwela ni biwandiikho byawele ni bifanani.
Lisaayilo lba sitongole oba lkapuni ikhusa, bikholwa, ni khuramisa idiini mubutongole oba ifukilisa ikhale oba iyanyowawo. Khusitsilila niba UNESCO, kamesaayilo kaba tsikanisa, tsitempo, kimizikiti, ni bifwo bibiindi bye’khukhwisayilamo binyolekhanawo khuyetakho atwela ni khuwambila atwela bikholwa bye tsambasa ye diini.
Yee. Khakhikho khafuga kamesaayilo mu Uganda khesi balanga bari “Inter-Religious Council of Uganda” nga khekatila atwela ni khakhikho khemusibala shoosi khesi balanga bari “World Council of Religions for Peace (WCRP)” atwela ni khakhikho khebafirika khesi balanga bari “African Council of Religious Leaders (ACRL)” kharebwawo mumwakha kwa 2001 khurela atwela tsidiini tsyenjawulo khungona tsisonga tsyabushele tsitsiili nishilubili’lilwa sitwela. Mu Uganda, tsidiini tsitsyewandiikisa ni khakhikho akho khakhafuga kamesaayilo mulimo Bayisilamu, ba Orthodox, bakatuliki, bakurisitayo atwela ni basevenide.
Khusitsilila khwikambila lifuga itsingisa lyesi balanga bari “Income Tax Act” kamesaayilo nga tsikanisa, bifwo byekhukwisaayilamo, kimizikiti byarusibwakho khusesula kumusolo kwebyenzingisa khulwekhuba bistili’lilwa byabwe sibiili byekhukhola kamafurisa taa.
Shekhurusibwakho kumusolo shiino shiranmba khutsingisa yebilabo oba biwaano, biwaano bibyama khumusara, atwela ni kamapesa kabusibwa khukhwama mu fandirayisi sikarusibwakho kumusolo taa.
Nga iliwo lilisaayilo likhola busubuzi burela itsingisa iyebyefuna atwela ni khukulisa bibiindu bibyakha byasesula kumusolo oba khukhwingisa bibiindu khukhwama ibulafu welinambo oba khurusa mwinambo bibiindi bibyakhila khusesula kumusolo, busubuzi ubwo bulinikhusesula kumusolo. Aasi yekhokhola iyo, busubuzi bufwana buryo bwakha bwewandiikhisa khusesula kimisolo, khuwayo itsangula, atwela ni khusesula kimisolo kyoosi kibanzibwa khulenzingisa.
Lisaayilo lyesi bakhasesulisa kumusolo taa:
Kamesaayilo kali ni busubuzi kakha kolelela kumukutu kwa URA khu www.ura.go.ug amala kasabe nga busubuzi bwomundu oba nga busubuzi bwesitongole shelilisaayilo (individuals or non-individuals) amala lifune inamba yekumusolo yesi balanga bari “TIN”.
TIN ili inamba yaburawa amala iwebwa kumulundu mutwela isi ukisabile.
Kumutendela kunyowa 1: Yolelela lutimbe lwa URA khu https://ura.go.ug amal nga lwekukhilewo, miina khusilomo siloma siri yifunila TIN “Get a TIN”
Kumutendela kwakhabili 2: Miina khusilomo siloma siri ‘TIN Registration – Non-Individual’
Kumutendela kwakhataru 3: Londawo silomo ‘New form’ amala aasi yesilomo isho, miina khusilomo “Download template for registration, amala umiine khu ‘TIN Non-Individual’ khukwesayo ifomu yekhukhwitsusamo.
Kumutendela kwakhane 4: Nga wamalile khukhwesayo ifomu, kibikhe khumurwe kwe koputa. Ifomu yiino siyusibwamo lisina lyayo taa ela ibikhiwa nga neli.
Kumutendela kwakharano 5: Itsusa mufomu yekhu khwiwaandiikhisilakho iyo bulisitwela sikanibwa. Kamabanga kalikho khanyenyesi khabesemu, likambila kali ni khukhwi’tsusibwamo (*).
Kumutendela kwakhaseseba 6: Nga wamalile khukhwitsusa buli sitwela sikanibwa khu fomu yekhukhwi’waandiikhisa, ulinikhu kakasa bubakha bwesi witsusilemo nga umiina khukhapesa khesi balanga bari “VALIDATE button” khanyolekhana khulukalala lusembayo aasi (Schedule 4-5). Isonga ye khukakasa iyetakho khukhwikhenga byesi witsusilemo butufu namwe taa, bitsilakho namwe taa, atwela ni kamazima ke bubakha bwesi witsusilemo.
Kumutendela kwekumusanvu 7: Nga iliwo isobi, ulisindikhibwa khulukalala lulikho isobi oba tsisobi khutsiteresa tsyoosi amala wilemo khumiina khapesa khakasa bubakha bwesi wingisilemo (validate again).
Kumutendela kwesinane 8: Nga tsisobi mbamo taa, londawo ‘yes’ khubwesi banakhureba amwalo amala umiine khapesa khakha bikha byesi witsusile khufomu khesi balanga bari “save”. Biikha ifomu yiino musifo shesi ukana
Manya shiino; Nga weolele khubiikha ifomu yiino, ukayusa lisina lyayo taa.
Kumutendela kwesishenda 9: Kobolayo khulutimbe lwene lwa URA lweasi balaga bari “URA portal” yesi wamisile ifomu yesi witsusilemo byekhu’khwiwaandikhisa amala uruseyo ifomu yesi ubiikhile nga wamalile khukhwitsusa amala ukisindikhe khulutimbe.
Khulupapula lutwela lwene ulwo, khwesayo tsimbapula tsitsiilikho bukwakuliso ni bitsilakho utsisindiikhe mushuma sirusa bubakha khustimbapula (Printer).
Kumutendela kwelikhumi 10: Miina khusilomo sisiidikha shesi balanga bari “submit”. Nga wamalile khusindiikha, bubakha bumanyisa buri byesi usindikhile byolele bwitsa munjeli tsibili nga nubona amwalo wano:
Uwelukosi imenyelesa inamba ikhwitsila iyo yesi balanga bari “reference number “atwela ni namba yekhuyimilakho ifomu yesi balanga bari “search code” tsitsya waandiikhibwa khu risiti ikhukobolela, khulwekhuba unatsirambisa khuyima khumanya inamba yowo iyekumusolo yesi balanga bari “TIN” mubwimbi.
Kumutendela kwelikhumi namutwela 11: Nga wamalile khukhwoshesa ifomu yesi urambisile khusabilakho, itsusamo bikanibwa amala urekho kumukhono kukakasa kuri byesi witsusilemo bitufu.
Kumutendela kwelikhumi nakibili 12: Usabile inamba yekumusolo alinikhuwayo ifomu yesi arambisile khusabilakho nga ilikho isikinikya oba sisingumu, bukwakuliso nibitsilakho nga nabyo bilikho isikinikya oba sisingumu atwela nibiwaandikho bibyongelelakho nga idakamundu biyilibwa khuyoofisi yoosi iya URA iliyambi. Bubakha bukakasa buri babyakanile bukhwitsila khumukutu kwowo kwekhuyimeyilo amala nga bamalile khukakasa bubakha bwowo, I namba yekumusolo ikhwitsila muyimeyilo yowo isi warambisa nga usaba.
Kumutendela kunyowa 1: Yolelela lutimbe lwa URA khu https://ura.go.ug amal nga lwekukhilewo, miina khusilomo siloma siri yifunila TIN “Get a TIN”
Kumutendela kwakhabili 2: Sishongelakho, miina khusilomo ‘Instant TIN Application’ khufuna inamba yamangu
Kumutendela kwakhataru 3: Khulupapula lwe TIN yamangu, Miina khusaba inamba yamangu iyitsilawo isi balanga bari ‘Instant Tin’
Kumutendela kwakhane 4: Khulupapula lwekhukhwi’waandikhisilakho, londawo sha “Individual” simanyisa umundu uwitungelele
Kumutendela kwakharano 5: Itsusamo inamba yowo iyekhunangamundu (NIN), itsingisa yowo isi yama, isi ulikhumenya mukhasela akho. Kamakhatala kesi witsusamo bubakha kesi barakho khanyenyesi khabesemu (*) kali ni khukhwitsusibwa likambila. Nga usili khusindikha khusaba khwowo taa, sokha ukakase nga nukhali iroboti taa.
Manya siino:
Nga ifuna yowo yama khumulimo kwesi uramba, inamba yekumusolo iyoyo uwakhuwa kumulimo likambila ikanibwa atwela ni namba yekumusolo iyebisinesi yewe, lunakhu lwesi bawaandikhisilakho ibisinesi, lisina lye bisinesi, atwela ni namba yebisinesi likambila bikanibwa.
Kumutendela kwakhaseseba 6: Nga wamalile khusindikha, usabile afuna inamba yekumusolo iyamngu mangu atwela ni satifiketi iyekhasela.
|
Bunyala bwebasesula kumusolo |
Bufunanisibwa |
|
a) Bunyala bwekhubirisbwa bulayi bulishesi uwambakanisa ni URA b) Bunyala bwekhulekha khuyusibwa yusibwa taa. Nga shekhubonelakho; khumanya imbuka iyakamayo khukhabisa byesi URA iba yakhalilewo nga niyo c) Bunyala bwekhubimbakho d) Bunyala bwekhubiikha bibyama bwomusasuli wekumusolo e) Bunyala bwakhu’khumanyisakho aluwande wekamakambila, Kimitendela, bikhalibwilewo aluwande wekumusolo. Atwela ni bibiindi swalalalala. f) Bunyala bwembuuka, kumutindo atwela ni bubwakanisi bwesikuuka sheyangaki. g) Bunyala bwekhukhikhililwanga shekhubonelakho khulonda umundu ukundi oba khuramisa umundu unakhikhilila kasita aba nga wafukilisibwa. h) Bunyala bwekhukhabisa oba khuloba ikhalawo iyekumusolo kwesi banderekho. i) Bunyala bwekhusaba khusaba khakhetungelesele khesi balanga bari “independent tax tribunal” oba ikooti khukhwimenyelesa byesi bakhalilewo j) Bunyala bwekhusaba bangobosele kumusolo kusasulibwile mubukyamu oba kukubirilemo. |
a) Khukhwi’waandikhisa aluwande wekimisolo ni URA b) Wayo itsanjula (File returns) c) Biikha bitabo byesi urambisa khurusa atwela ni khukhwingisa kamapesa bulayi aate nga bitufu. d) Wayo itsanjula yowo iyekumusolo itufu aate nga mumbuka, bubakha bubwingisa bibiindu khukhwama ibulafu, oba bubakha bwoosi buwambakana ni kumusolo. e) Sesula kimisolo. f) Yakama khukwiwoma kumusolo atwela ni khukhwitubila mubiindu bifunyaka kamakambila aluwande wekumusolo. g) Londelela bufunanisibwa bwekimisolo nga ne bwaronebwa mumakambila kakanibwa h) Isatsaka buyakha bubakha bukhuwambakho. i) Wambatska tsisonga tsyebyekimisolo ni bubwikendelesa. j) Walukoosi barambi ba URA k) Kholakana ni barambi ba URA banyali babafukilisibwa khubuusa kumusolo. l) Rambisatsaka inamba yowo iyekumusolo buliyesi ukholakanila ni URA. m) Manyisakho URA nga wabele ukana umufunuli. |
Shye kumugaso naabi khubiikha biwaandikho mwibwitsufu atwela ni biwaandikhi bitufu nga biwamba khutsingisa ni salanisa yekamapesa koosi kebisinesi mumyakha nga kirano alufwanyuma wekhasela khekhubala kumusolo nga khabirilekho mubisela byemumoni iburangisi iyo. Biwaandikho biino nimwomuli bibiili amwalo waano;
Kumusolo kwetsingisa (Income tax)
Lilisaayilo lyoosi lilitubasila mubiindu birela itsingisa yoosi lili ni khukhwi’waandikhisa kumusolo kwetsingisa. Kumusolo kwetsingisa kuli kumusolo kukelekhebwa khutsingisa yomundu iyakha yakelekhebwa khusitsilila khumiwendo kimilambulukufu mumwakha kwebyefuna.
Kamesaayilo kanyolekhana mwinambo muno kakelekhebwa khunzingisa yemusibala shoosi, wamala kamesaayilo kakhanyolekhana mwinambo muno taa, kakelekhebwa khutsingisa yesi kafunila khukhwama mu Uganda. Binyala byawulibwamo mungeli yiino;
|
Inzingisa yabulimwakha |
Nibiwaandikho |
Mbawo biwaandikho |
|
Nga inzingisa sibirisa tsiffuma likhumi taa (UGX 10 million) |
Mbawo shesi usesula taa |
Mbawo shesi usesula taa |
|
Nga yibirisa tsiffuma likhumi (UGX 10 million) nenga sitsituma kamakhumi kataru taa (UGX 30 million) |
Usesula Businza 0.4% khukhwama khutsingisa yemumwakha khunanikhila khumapesa kakabirilekho khungaki yetsiffuma likhumi |
UGX 80,000 |
|
Nga yibirisa tsiffuma kamakhumi kataru (Exceeding UGX 30 million) nenga sitsibirisa tsiffuma kamkhumi karano taa (not exceed UGX 50 million) |
Usesula kimikanda sinane (UGX 80,000) amala wongelakho businza 0.5% khukwama khu mapesa kakabirilekhu tsiffuma kamakhumi kataru (UGX 30 million) |
UGX 200,000 |
|
Nga tsibirisa tsiffuma kamakhumi karano (Exceeding UGX 50 million) nenga sitsibirisa tsiffuma kamakhumi sinane taa (not exceed UGX 80 million) |
Usesula kimikanda likhumi nasinane (UGX 180,000) amala wongelakho businza 0.6% khukhwama khutsingisa yemumwakha khunanikhila khumapesa kakabirilekho khungaki yetsiffuma kamakhumi karano (UGX 50 million) |
UGX 400,000 |
|
Nga tsibirisa tsiffuma kamakhumi sinane (Exceeding UGX 80 million) nenga sitsibirisa tsiffuma simya sitwela ni kamakhumi karano taa (not exceed UGX 150 million) |
Usesula kimikanda kamakhumi nakataru nakisesaba (UGX 360,000) amala wongelakho businza 0.7% khukhwama khutsingisa yemumwakha khunanikhila khumapesa kakabirilekho khungaki yetsiffuma kamakhumi sinane (UGX 80 million) |
UGX 900,000 |
Kumusolo kwekumuwendo (Value Added Tax (VAT)
Kuuno kumusolo kusesulibwa khubirila mubindu byesi khukulile nga byekhurambisa oba byekhulya oba bubwakanisi bwesi usesulile bwesi balaga bari “services”, khumitendela kyenjawulo nga nebikholebwamo atwela ni khukesa bibiindu byene oba buwelesi. Mu Uganda, kumusolo kwekumuwendo kuuno (VAT) kukelekhebwa khubiindu byesi ukulisile oba buwelesi bwesi wakaanisile nga byakha byakelekhebwa kumusolo kuuno is umundu uwakha wakusesula, nga warusilekha bibiindu bikhasesula kumusolo kuno taa; atwela ni bibingila mwinambo bikhasesula kumusolo kuuno taa, kukelekhebwa khubisinza likhumi nasinane (18%) oba (0%). Kumusolo kuuno kelekhebwamo tsinjeli tsitaru:
Tsikapuni tsye Kamesaayilo tsikholakana ni bibindu byesi barusakho kumusolo kuuno amala nga tsinyala tsyakulisa bibiindu bibyola kamawumule oba kamapesa katwela kakola tsiffuma simya sitwela ni kamakhumi karano (Shs.150 million) mumwakha oba tsiffuma kamakhumi kataru namusanvu ni kimikanda kamakhumi karano (Shs. 37.5 million) mumyesi kitaru mumilundi kitaru mumwakha kwebyefuna, tsifukilisibwa khusaba tsiwaandikhise aluwande wekumusolo kuuno. Nikhukhwongelakho, tsili ni khukhwiwaandikhisa khukaba tsirisiti tsye mushuma tsyesi balanga bari “Electronic Fiscal Receipting and Invoicing Solution (EFRIS).
Kimisolo kyekhubindu byebulafu (Import taxes)
Nga ikapuni ilikhukhwamisa bibiindu oba bubwakaanisi ibulafu, nga shekhubonelakho, tsimotokha, ikapuni iyo ilombebwa khukhwiwaandikhisa khusesula kumusolo kwa VAT amala isesula kimisolo kyekhubindu byebulafu nga shanyalikhile (Kumusolo kwekhukhwingisa, kumusolo kwebutonde, Kwekhumuwendo, kumusolo kwekhuramisa, atwela ni kumusolo kwekhubyuma (infrastructure level).
Manya siino: Nga wakanile khumanya bikali atwela ni kimisolo kyenjawulo, yolelela khatabo khekumusolo khasi balanga bari “Taxation Handbook” khanyolekhan khulutimbe lwa URA lwesi balanga bari “website”