Omu Uganda bizinesi nizikorera ahansi yomutindo, habwokuba abakuzikora tibaine bukungu, abandi tibakutamburiza mu mateeka.Eki kiretsireho bisinesi nyingi butahitsya Na mazarirwa gaazo agokubaaza!Bakama ba bisinesi
MANYA AKATARE
Owa bizinesi / omushubuzi nayetanga kwetegyereza akatare Na ba kasitoma, ebyarikenda kukora kandi acumutirize munonga aha ba kompitita. Eki nikimuyamba omukusharamu bintu ki, ebyaine kureta aha katare nobundi buhereza! Ashemereire kukora rwisaki aha butare obundi hamwe Na makorero kukyendeza losi!
Omuryeki, owa bizinesi ashemereire kumanya esente ezikwetangisa omu bizinesi, embariira eye byeshohaza kandi aha ku baasa kwiiha oba kweguza esente ezindi z’okwogyera omu bisinesi ka za looni, guranti. Ebikureteera bizinesi kukura kutambura nokukura mangu.
Nikikuru kumanya amateeka nezindi ndangiriro ezi kutambuza bizinesi. Ebi nibiyamba bisinesi kutambula, taine mishango, ekakuma eziina netambula nungi.
Ekikuuru
Okwehankiikisa aha mishoro noyetanga:
Okukora recodi za bizinesi nakyo nikikuuri ahakuba nikihereza ekishushani, aha ntambura ya bisinezi, esente ezentasya, ebintu ebiguziirwe, ne shohoza byoona!
Eki nikiyamba okumanya amagooba agakoziirwe kandi nokukoragye bisinesi yoona!
Ebikuru omu kubiika ebitabo
Aine kuba omuring’ ogurikwetegyerezibwa ebase kuhindurwa kubiikwa omubukungu (Record Format)
WAABA NOYENDA KUBIIKA RICODA omu rurimi orundi rutari rujungu.
Ekikuru
Omuhendo gw’e bitabo ebibikiire gushemeirere kwigana na sayizi ya bisinesi! BISINESI EZIINE sales so mwaka ezi kurega miriyoni 500 shemeire kuba ziine ababazi be bebitabo.
Nikiyamba okwetegyereza emushoro gwaawe, kandi okagyezaho okakyendeza amabanja. Eki nikyombeeka omusinji gugumiire omukushashure omushoro no kuhikiriiza amateeka g’omushoro.
Yehandiikise kandi ofuune Tin ya URA, egi ain’ enamba eikumi kandi nenkora nka akawuti y’omuhi w’mushoro. Nekozesibwa aka dezinte kandi neyamba URA kuhurizigana na kasitoma byayo!
Buri muntu wena aine bizinesi omu Uganda kandi arikufuuna entasya ashemeire kukora eki. Tin neye nkomuntu kandi tihariho ondijo. Tin neyabusha, URA tekugiguza sente yoona.
Okutunga tin nikiyamba ebi;
Tin n’okitunga ota?
Niteeka kugijuuza
Ekikuru
Entasya yaaba er’ omukozi w’muriimo, omukoseza oba mukama we niteeka kworekaTIN ye! Eya bizinesi eyine ebiri byokuhandikwa, eiziina, ne nini mba nibyetangisibwa! Waheza kutamu ebi, notunga TIN Ahonaho naka satificati
Aha mukutu gwa URA-ogwa Webusaiti
Egi Ni fomu ahairwe Kamisona, eri omuhi w’mushoro kutamu atasya ye y’omwaka
Gwe bye sente. Omuhi womushoro nahebwa omugisha kwejwijuma komuntu (self-assessment) omu bya sente then akaha report ekitogore kya revenu. Waheza kuhandikisibwa aha mushoro ogundi gutari ogwa PAYE nomukozes’ omwe, notekwa kuguma notamu ritani buri mwaka gwoona ogwebyesente. (Financial year). Oba tax period obwiire ritani obweri kwetangiisa omu mateeka.
Tax period/obwiire ba ritani, obu nibwo ekitogore kya revenu kikuba kitegyereize omuhi w’mushoro wena kutamu ritani, nabaasa kuba omwaka, okwezi niga week!
Due date nobwiire obukushembayo’ mu kutamu egyo ritani. Obwiire obu bwahwaho otateiremu, no vunannwa amagooba nenkaasi!
Ritani nizitebwamu… onurayini orikukozesa sisitimu y’etax (e tax system)
|
Ritani |
Obwiire/periyodi |
|
Income tax (Omushoro gw’tasya) |
Notekwa kutamu ritani ya periyodi ahari entasya eyo kutekateka kutunga omu mwaka. i) Non-individual/kampuni Oshemeire kutamu ritani ebiri y’ etebereza ah’izooba eryaha muheru omu myezi mukanga omu mwaka gwesente, nigashi omwaka gw’byesente gutakahwaire. ii) Individuals/omuntu Oshemeire kutamu ritanizi eina (4) etebereza/provisional aheizoba rya hamuheru Kwa kashatu, okwa mukanga, okwa mwenda, oba ‘kwikum nebiri. Omu mwaka gw’ ebyente |
|
|
Notekwa kutamu na fainilo aha mwezi ogwa mukanga otakurengamu, omwaka g’ebyesente gwahwa.
Ekikuru Esente eziregiire miriyoni 500 shiringi omu mwaka neizetangiisa aba audit abaheire oruus’ omu Certified public accountants of Uganda.
|
|
VAT/viyeti |
Za ritani za viyeti neza buri kwezi, buuri 15 byomwezi Ogukukurataho. |
|
PAYE |
Notekwa kutaho ritani y’mwezi buli 15 ogurikukurataho |
|
Excise Duty |
Notekwa kutayo ritani y’mwezi buli 15 ogurikukurataho |
|
Withholding |
Gavumenti netegyereza buli muhi w’mushoro kukora withhold’ yabanagura asseti ya bizinesi niga ari kushashurira obehereza bwoona obukungu! Ezi nazo neza buri 15 okwezi okurikukurataho. |
|
Ebindi |
Buli ritani aine kutekwamu omu mateeka gwe byo mushoro. |
Ekikuru
Omuhi w’mushoro wena noyetagwa okushashura amabanja goona kandi karamu za ritani omubwire, ekinikiyamba aha butafuna enkasi Na magooba aha eibanja. Eibanja ry’omushoro neibanja eri gavumenti.
Kamishona nabaasa kwirizayo ebiro byo kutamu ritani byanyima kwoka ebiro tibikuhinduka mu, kandi Na magooba nigeyogyera kurunga ‘ebiro ebyokushasura.
Esente nishashura ori kukozesa webusiti kuhandikisa ezorikwenda kushashura omu Banka (Payment Registration Number) ninga orikutunga Apu ya URA kurunga omu play store.
Obundi nobaasa kukozesa mobile money ori kunyiga *285#
Ningashi obuhereza bwa pay way
Emitendera y’okushashura
Ahari periyodi loda Tax period eyori kushashurira
Ahansi, basis of payment, ntaho applicable basis of payment.
Noza ku printinga’kapapura ako ogyende oshashure omu Banka.
Ekikuru