Ingarakini na ijo ajenun agwelak kon arai esokoni, iboro lu ipuda ijo kosodi amisikin lu ibolobolotor ijo. Einakini do ijo apedor amisikin epone lo isupia do ijo ka agwelanar iboro ka aswamisinei kon. Ekoto ijo aingic nu ikamunitos esokoni ka erionget lo iwuta ijo alomar toma anu aitidisiar atwanianareta nu atitai.
Imoriarit na aimarun iboro lo ekotosi ikapun aisubus kon, eitolomun ainapeta nu epone alo ipedora ijo atacanar igaraman ka da angicun iponesio lu egitigita lu ipedora ijo adumun ikapun lu ikotokin ijo, kwape nat ailipunun aikopasia, aijaunun ainanakineta, arai bo nat adumun ie itunga lu imoria ijo aisubus (investors). Einakini na nu adumun ebe ejatatar aisubus ikapun lu edolitos anu aswam kosodi da aingarakin aitupit epone lo ejaar aitosomae lo ikapun kotoma aisubus.
Odum aijen na epol na ikamunit ikisila keere lu epoloikitos epone lo itolosere aisubus. Atupit ikisila keere ingarakini aisubus kon mam adumun akiro anu mam atupit ikisila, edumuni do aisubus kon ekiror lo ejok ka ajenanut da na ajokan kosodi do ageun aswam oriora.
Kiitunite: Eiwadikaun anu esolo, ekotokin ijo ajaunit kede iboro lu imarimaritai kokwap:
Idar aiwadikaeta nu ikamunitos epone lo elosia egwelet ka agwelanar aisubus kon nu abeit ido inapitete ejok. Ido ekoto itodunitos ejok epone lo ejatatar ikapun lu idumununei ijo ka epone lo igwelenena ijo iboro kon ka igaraman da lu itacenenei ijo. Ingarakini do na ijo atupanakin ka ajenun epone lo edumununa aisubus ameda kosodi aingarakin anu aitopol aisubus.
Akiro nu epolok nu edolit aijen nu ikamunitos aidar aiwadikaeta (Important things to note about record keeping)
Kiitunite: Arai ekotoi aiwadikaet kanu akiro/emusago lo ejai lo ageun eroko ikar ikany engetakina, ekotokin do atacan esolo aidar aiwadikaet ngin kitoni ne edaunor atubio na emusago angon.
Koany: Aipuwes na aiwadikaeta kon nu idari ijo, elomunit keda apolus na aisubus kon. Aisubusaeta nu egwelununeta ikapun okaru lu edeparete Imilionin akwat akany lu oUganda ekoto idarete aiwadikaeta nu ireretos ipiriotin lu irerete aiwadikaeta nu aisubus lu ebai ebe “Audited books of accounts”.
Ojen keere nu ikamunitos esolo kon kosodi aswam nu pedora keere anu aitidisiar esolo lo mam etacitai. Einakini na aisubus kon agwoetait na ajenun ebe esolo bo lo epone bo ani ebeit aitac ido apak bo ani ebeitor aitac. Ingarakini na ijo arimarit ikisila lu esolo keere.
Iwadikaun osodi adumun enamba lo esolo (Tax Identification Number (TIN)). Erai enamba lo esolo enamba lo isulai itomon lo itodunit aiboisit na atacan esolo oURA ka atiakunit ngesi ane ejaasi atacak esolo luce. Itosomao do enamba lo kwape ejenunet lo atacan esolo ka da ainerar kiding ngesi ka URA kotma akiro keere nu iamunitos esolo ka ikisila keere lu esolo.
Idio itunganan keere yen egeari aswam aisubus na itolomununei ikapun oUganda, ekotokin aiwadikaun anu aitac esolo. Erai enamba lo esolo lo erai lo itunganan ilope, mam emorio ido mam einakino ice itunganan aitosom. Edumuno enamba lo esolo abure ido mam icamuni idio itunganan aitatac ijo anu adumun enamba ngon
Ingarakini ijo enamba lo esolo openesio alu ta;
Aiwadik alupok kon nu imilionin itomon kuju
Adoketait 1: Ipejok elago lo URA ane https://ura.go.ug kosodi ane ebe “home page” arai ebe apapula na okuju, kicikak ‘Get a TIN’ arai ebe “odum enamba lo esolo”
Adoketait 2: Kitupakini, icikak ‘Instant TIN Application’ arai “ailip enamba lo esolo lo isawan angupeangun
Adoketait 3: Apapula na ebe “instant TIN Application”, icikak ‘click to apply for an Instant Tin’ arai ebe “ilip enamba lo esolo lo isawan angupe angun”
Adoketait 4: Kotoma apapula na “TIN Registration” arai ebe aiwadika adumun enamba lo esolo, osek “Individual” arai ebe “itunganan ilope” kwape epone lo ayen ilipit enamba.
Adoketait 5: Ileleb enamba lo akadi kon na ejenitere ijo akwap (National ID Number (NIN)), epone lo idumununa ijo ikapun (source of income), ka ne iboyiya ijo kotoma apak ngin (physical address). Aiboisio nu igwaikitai aicer nu arengak (asterisk (*) mam ebeit ajalakin mam ilelebitai.
Adoketait 6: Icikak ‘submit application,’ ebe “ijuka ailipa” konye kerek odaunite aitogogongor ebe mam ijo irai acuma (robot).
Koany (Note):
Arai irai ijo yen idumununei ikapun kotoma aswam, ekotokin ijo adumun enamba lo esolo lo ane iswamai ijo konye arai erai aisubus, ekoto ijo ojaasi keda apaarasia nu ewadikaunor aisubus, ekiror ka enamba lo aisubus da lasima ekoto ojasi. Idau ijo aijukar ailipa kon na enamba lo esolo, idumuni do ijo enamba lo esimu anepeanen keda da apapula na apak adio (provisional) na itodunit ebe idau ijo aiwadikaun adumun enamba lo esolo (TIN certificate).
Eraasi apapulai nu elimorere esolo lo ebeit aitac (tax return) aiwadikaet na itolomuno opone alo ecamakitor apolokinton URA na itosomai atacan esolo alimora/aitodiara ikapun ke lu edumunit ngesi kotoma apak na esolo kwape epone lo ebilakinor ngesi bon anu alimor esolo lo ebeit aitac. Edaun aiwadikaun keda URA anu esolo edio keere alemar esolo lo anyamak eropit ane ejai aswam adope, ekotokin ijo aijukanar aiwadikaeta kon ne ejai URA anu esolo kotoma apakio nu elimorit ekisil lo esolo.
Apak na esolo (tax period) erai awojau na ekotore atacak esolo aijukar aiwadikaeta kec nu itodunitos ikapun lu edumuna ka esolo lo ebeit aitac. Etub apak ngin oroko atacan esolo ijukara apapulai kec, itegelio do atacan esolo anu aiyap arai amamus aileleb apapulai. Ilelebio do aiwadikaeta nu olago itosomaete ne ebakai ebe – etax.
|
Epone lo apapulai (Return type) |
Apak na ebeitor aileleb ka nu iwadikaikina toma (Due date and filing remarks) |
|
Esolo lo ikapun lu edumununos (Ameda) (Income tax) |
• Ekotoi ijo eileleb apapulai alimora eitiai lo ameda ana iwomit ijo ebe ebeit ijo adumun kotoma okaru lo aisubus: (i) Anu ekampuni (For non-individuals (e.g companies)): Ekotoi ijo aileleb apapulai irwan aarei anu ikapun alu iwomit ijo ebe ebeit ijo adumun. Atemasi ebe kotoma apak arai eroko apak na awasia na elap alo ikanyikini ape okaru lo aisubus anu esolo alo ebeit ijo aitac keda apak toma arai eroko ekaru lo aisubus engetakina. (ii) Anu itunganan ilope (For individuals): Ekotoi ijo aileleb apapulai anu esolo alo iwomit ijo ebe ebeit ijo aitac. Atemasi ebe eroko arai toma apak na awasia na elap alo iwunikini, akanyikini ape, ikanyikini aangon, arai lo itomonikini aarei kotoma okaru lo aisubus. |
|
• Ekotokin ijo aileleb apapulai ka aijukar ne ejai URA nu itodunitos ikapun do kon lu abeit lu idumunit ijo imoriarite ikapun lu idumunit ijo otogoi kon lu ipagisanarit ijo (arai ejaasi) anu angin ekaru lo aisubus eroko apaarasia nu ilapio ikany ape ageun ne engetakinor ekaru lo aisubus.
Konya: Itunga lu/aisubusaeta nu egwelununete ikapun lu edeparitos imilionin akwat akany okaru, ibusakinit eileleb apapualai kec osodete aijukar keda itabon lu aisubus lu ewanyanaritos lu awanyanarak itabon lu aisubus lu iwadikauna keda erionget lo ikamunitos awanyanar itabon lu aisubus ko Uganda (Institute of Certified Public Accountants of Uganda). |
|
|
Esolo lo Ameda na iyatanakin oboro adoketa nu asobio ka aitoloto kec (VAT) |
• Arai iwadikauna ijo anu esolo lo ameda na iyatanakin oboro kotoma apak na asubio ka aitoloto kec (VAT), ekotoi ijo aileleb apapulai nu esolo angon kosodi aijukar ne ejai URA angon elap eroko atomon akany etubo nu olap alo etupakini. |
|
|
• |
|
Esolo lo Eswamak (PAYE) |
• Arai iwadikauna ijo anu aitac esolo lo itatacio eswamak, ekotokin ijo aileleb apapulai kosodi aijukar URA anu esolo alo itatacio eswamak, arai bo nat lo etiakanaro oropit eroko etaca eswamak angina elap eroko apaarasia atomon akany etubo olap alo etupakini elap lo ikamunit eropit. |
|
Esolo lo iboro alu esubio akwap arai lo itatacio iboro lu ekotoi odit aitosomao kec akwap (Excise duty) |
• Arai iwadikauna ijo anu aitac esolo lo itatacio iboro lu esubio akwap arai ngun lu ekotoi aitidisiar aitosomae kec, ekoto ijo aileleb apapulai nu esolo angon angin elap eroko apaarasia atomon akany etuboro olap alo etupakini (15th day of the following month). |
|
Esolo lo etiakanaro eroko etaca (Withholding Tax) |
• Arai irai ijo yen esekunit apugan kwape lo itiakanari esolo ane ejaasi lu ebeit aitac ikec ikapun lu itwegelitere ijo iboro lu aisubus kec arai anu aitac iboro lu itosomai aisubus arai atacio na aswamisio nu apirianut (professional services). Ekotoi ijo aileleb apapulai ka aitac esolo lo etiakanaro eroko etaca angina elap eroko apaarasia atomon akany etuboro nu olap alo etupakini. |
|
Ace (Others) |
• Anu ace apapulai keere nu ebeit aileleb arai esolo lo ebeit aitac kokwap na ikisila alu esolo, ekoto ilelebai ka aitac kotoma apak na elimoritai okisila alu esolo. |
Koany (Note)
Ekotoi ijo aitac esolo kon lo ebeit aitac eroko apaarasia nu etubokitai anu aileleb apapulai ka aitac esolo edauna. Ingarakini do na ijo anu mam aitac egelit arai ameda na etukokini URA ijo anu aitumor aitac esolo kotoma apak. Anu angun, edio esolo lo ebeit aitac erai ebaaja ane ejai apugan ana oUganda.
Ipedori ijo aiwadikaikin ebaluwa ne ejai lo epolokinit URA aijukar ailipa kon tetere ecamakini ijo aileleb apapulai kon ace pak etubor apak na ebeitor, konye mam na ijulakini apaarasia nu ebeitor aitac esolo ido itatacio do ijo ameda (interest) toma na ejai edio esolo keere lo esalakini mam etacitai ageun kotoma apak na abeitor aitac.
Etacio do esolo opone alo ijo aiwadikaun anu aitac esolo. Iwadikaun ijo olago itosomai agola na oURA arai aitosom ne ebakai ebe “ingit URA” (Ask URA App) (ipedori ijo aijerun na ane ebe “Google Store” arai aingadis na Google) arai aicikakin esimu *285# kosodi aitolomikin aitac arai obank, okapun lu osimu arai bo ne ebe aswamisio nu erot lo aitac (Payway services).
Adoketa nu aiwadikaun aitac (Steps to register a payment)
Adoketait I: Ipejok elago lo URA https://ura.go.ug kosodi apapula na egeari (home page), kicikak “Make a payment” arai ebe “otac”
Adoketait II: Kotoma anu imarimaritai kokediany, kicikak “Generate a payment slip” arai ebe ijer apapula na ingarakini ijo anu aitac kosodi asekun “ Click here to register a payment” arai ebe kicikak ne anu aiwadik anu aitac.
Adoketait III: Kane ebe “payment registration” arai ebe “ne iwadikaere anu aitac”
Adoketait IV: kwap na “payment details>>Tax head” arai ebe nu ikamunitos atacio>> akou na esolo, kosek akou/apolou na abeit na esolo lo ikapakina ijo aitac. Kwape nat esolo lo ameda, kosodi aicikakin “load periods” arai ebe “ijerak apaarasia”.
Adoketait V: Kwap na “ijerak apaarasia”, ilelebik apaarasia nu apak ana ikoto ijo aitac eke esolo kosodi aicikakin “Add period” arai “iyatak apaarasia”
Adoketait VI: itupakini, ilelebik eitiai lo isirigin alu ikoto ijo aitac.
Adoketait VII: Kwap na “payment methods”, arai ebe “epone lo ikotor ijo aitac” ilelebik anyukutan nu ejaasi aput na itodikitai ijo kosodi “Accept and Register”. Arai ebe, ocam kosodi aiwadikaun
Adoketait VIII: Idau ijo aijukar, ijerekino do ijo apapula na ejaasi isulai lu ingarakinete ijo aitac esolo ngon. Oric do kwana ijo isulai ngun lu iwadikatai apapula ngin arai ikoto da ijerak apapula kon kosodi ayangar obank anu atacia esolo kon arai aitosom atacia kede isirigin lu esimu arai edio epone keere lo aitac lo ecamunit URA.
Koany (NOTE)
Epedoro ayaun iboro lu akwapin arai edaun alimor ane ejaasi lu esolo arai aitodia anu ebe;
Iboro lu edolete idolas lu America ilukumin iyarei ($2,000) lu eyauni ekaloton lo lem ejaai kinga na oUganda adaun apak na edepari isawan akais aarei ka iwongon ecamakino ayaun iboro ngun ido mam itatacio esolo. Konye ekoto do lo aloton oupasi ka ike iboro ido olimorite ane ejaasi lu esolo. Ekoto do iboro ngun oraasi lu mam erai lu ebeit akoranar, lu ipaper, lu ipajan arai lu ebeit agwelanar konye oraasi lu ebeit ilope aitosom.
Kiitunite. Aitolomun iboro kinga ane (clearance) mam ekotokin agwoikinton URA (clearing agent) konye do itolomuno iboro ngun kinga kotupitete awadikaet na ebe form PB4 na itapapanitai na ingarenikini eswaman lo anu esolo
Eyaun iboro aiboisit na engicere nu ikamunitos esolo (customs area) kwape nat aiboisit na elomarere akwap ace (border entry point), ekoto alimokin eswamak lu ikamunitos nu esolo itunganan yen ebeit aitac keere nu ikamunitos esolo lo itatacio iboro ngun lu itolomunitai. Epedori yen araun itunganan ilope iboro arai bo nat yen ititingikitai iboro ngun da imoriarite lu iswamaete aswam na eingaranakin itunga anu ikamunitos esolo lo iboro alu itolosio akwapin (cutoms brokers), lu egwoikitos lu esolo (agents) ka da etolotok iboro (transporters) lu ejenara kwape nat etodunak iboro (declarants).
Alacakino na iboro (Clearance of goods)
Ijalak ijo iboro lu ewupasi keda olope lo aloton lu ineritai kokuju, ne ijaar ijo adumun alacakino na ikon iboro ane ejaasi lu ikamunitos nu esolo lo iboro alu elosete orot ailom akwapin (URA Customs), ekotoi ijo aitosom aswamisio nu alu ecamakit URA aingaranikin itunga lu itolosete iboro (Customs agent) anu aingarakin ijo aitemonokin keere nu ikamunitos iboro kon kotoma apirianut. Ecamakit do ekisil ngun lu esekunit URA angaranakin atacak esolo (customs agents) ainanikin aswamisio nu aipiriokit ne ejaasi atacak esolo lu ayaununak iboro akwapin ka lu eyanganarete iboro akwapin. Angin ekaru, ecilanikini lo epoikit nu esolo alo ikalotok alasisin ne ejaasi lu ingarakinitos atacak esolo ido igwaikino do kesi keere olago lo URA www.ura.go.ug tetere epatanikit atacak esolo adumun.
Iboro keere lu eyauno akwapin toni Uganda ekoto olimoritete ane ejaasi lu esolo alo ikalotok, arai caat ice kwape nat awat alu atwak nu eyauno Uganda bon ngesi epedoro ajalakin ayangaro mam itolomunitai aiwadikaet na itodunit ebe alomu toma akwap (entry/declaration).
Ijo arai bo nat agwoikiniton kon lo elosi alimor/aitodiar iboro kon ngesi elosi aitolomikin nu ikamunitos iboro toma aiwadikaet na itodunit ebe eraasi ngun iboro lu eyaunitai akwap ace obalasi amusugun “Customs Single Bill of Entry” arai “the Single Administrative Document (SAD)” ebe aiwadikaet ngin na itoduni epone lo iboro lu eyaunitai akwapin arai lu eyangaro kinga, eitiai keck a esolo lo ebeit aitac.
Aimarun eitiai lo esolo alo ebeit aitac anu iboro alu eyauno akwapin (Computing tax payable at importation)
Imaruno esolo lo itatacio iboro lu eyauno akwapin kotupitete eitiai lo iboro, itiaisinei lu esolo kwape ejatatar itiyaisinei koponesio kec ane ebakai ebe “the customs tariff nomenclature (EAC- CET)” ka da ne ebunitotor iboro arai da nat ace nu itemonokitai kotoma okisila kwape elimoritere abungeta (schedules) nu ikamunitos ngun kokisil lo ipugat esolo lo ikalotok lu okide na Africa lo okaru lo 2004 (the East African Community Customs Management Act (2004)).
Kiitunite (Note). Idio itunganan yen mam erimakini ainapeta nu ekoto ekisil, egwauni emusago ido epedoro aitegel arai aigwaikin amabusu, kotupitete keda epone lo emusago lo egwaunit ngesi.
Epone lo imarunere eitiai lo iboro alu eyaunitai akwapin (Customs Valuation)
Imarunete do lu esolo alo ikalotok eitiai lo iboro anu apedor ajenun eitiai lo esolo lo ebeit aitatac iboro ngun arai kotoma oitiai ke arai da nat kwape eitiai lo edumuna anu angun kwatat lu iboro (specific and ad valorem duties/taxes).
Eitai lo iboro (Customs value): Anu iboro alu itorunitere orot, agaali, ka da oicor, imoriarit do eitiai kec ebei lo iboro angun, eitiai lo etacitai anu ayuaritor iboro ngun kotoma ationis adio na etakanikini kesi orot (insurance) ka eitiai lo etacio anu aitolot iboro (freight), ka da aijulujuleta ace. Konye ngun lu itorunere odege, imoriarit do eitiai kec eitiai lo egwelitere iboro, ka da eitiai lo etacitai anu ayuaritor iboro ngun kotoma ationis adio na etakanikini kesi orot (insurance) (C&I).
Tetere aimarun eitiai lo esolo lo itatacio iboro lu alotok orot, itosomao iponesio ikanyape (06). Epone lo epol noi noi aitosom erai lo ebei lo egwelitere iboro (transaction value method). Lo ngesi erai ebei lo abeit lo egwelitere iboro ngun arai lo itatacio yen agwelan iboro. Konye, ejaasi do nu ekotoi itolosikinai anu eitosom epone lo. Ne do mam eitiai/ebeei lo iboro epatanar ajenun, mam do itosmao epone lo. Itosomao do iponesio luce anu ajenuna eitiai lo iboro kotupitete epone lo inapitere kesi. Iponesio lu eraasi: eitiai lo iboro alu eputosi (identical goods value method), eitiai lo iboro alu iswamaete kwape angupeangun lu ekotoi eitiai kec (similar goods value method), eitiai lo imaruno eimarun (deductive value method), Eitiai lo ipimauno eipimauno eipimaun (computed value method) arai eitiai lo awasia do arai mam keere lu imarimaritai itosomasi (fallback method).
Aitac Esolo lo iboro alu itolosio lu akwapin (Payment of customs duties)
Edau agwoikiniton URA/ilope iboro (agent) arai eswaman lo URA (anu iboro alu atipet lu itapapanitai nu esolo) aitodiar iboro anu esolo, itolomuno do eitiai lo esolo lo itutubikitai anu iboro angun (an assessment) kosodete ainakin atacan esolo tetere do ngesi etaci esolo, arai ejaai esolo lo ebeit aitac