Hapa Uganda, biashara nyingi zinaendeshwa kwa njia isiyo rasmi, biashara kama hizo hazidumu hadi mwaka moja kwa sababu ya ukosefu wa ujuzi kamilifu ya kusimamia biashara kama hizo. Biashara zingine hazi-heshimu sheria na masharti. Ili iwezeshe ukuaji (growth) wa biashara na kudumu yake. Wenye biashara kama hawa wanafaa kupewa ujuzi (skills) ya kuendesha biashara. Baadhi za ujuzi wa usimamizi wa fedha ambazo wenye biashara wanafaa kukuwa nayo ni kama hizi:

1. KUELEWA SOKO (UNDERSTAND THE MARKET)

Hii inasaidia kwa kuelewa wateja/soko mahitaji yako na kuchambua (analyse) washindani wako kwenye biashara. Hii inaboresha uamuzi wako kwa soko, huduma na bidhaa. Utafiti (research) kuhusu soko na kwa tasnia (industry) ambayo unawekamu uwekezaji. ili kuzuia, kufanya hasara.
•Tambua wateja, upendeleo na mahitaji yako.
• Gundua mtindo (trends) ambazo ziko kwa soko ili ikuwezeshe kuelewa kama kuna mabadiliko ambazo ziko kwa soko, kama teknolojia na washindani wako.
• Tathmini (assess) na chambua washindani wako kuhusu nguvu na upungufu zao ili utambue nafasi bidhaa/huduma ili uziweke tafauti.
• Tathmini (evaluate) ukubwa wa soko na uwezekano wa kuwezesha biashara kukua ambayo itasaidia kukadiri (estimate) mapato na gharama.

2. WEKA MPANGO WA KIFEDHA

Hii inahusisha kuweka mpangilio wa mahitaji za biashara kama bajeti za gharama na kutambua vyanzo vya mtaji (saurce of capital) kama mkopo, ruzuku (grants) au mwekezaj. Hii inahakikisha eti biashara iko na mtaji ambayo itawezesha uendeshaji wa biashara na kukua kifedha.
• Weka na pia tafautisha mpango wa biashara, mapato ya kibinafsi na gharama.
• Chagua huduma/chanzo cha kifedha cha kutegemewa kwa mfano SACCO, Kampuni ya mkopo mdogo (microfinance) , benki ya kibiashara (commercial bank).
• Weka lengo kwa kile ambacho biashara  inahitaji, weka lengo la kifedha na weka juhudi la kutafuta fedha ili kutimiza mahitaji za biashara.
• Weka bajeti  ya kulingana na mapato yako ili kuzuia kuingia kwa deni.
• Weka fedha ya uwekezaji ili ;liwezeshe mapato kukua.
• Tafuta usaidizi wa kifedha kama kuna mahitaji kwa kupitia kwa mkopo wa riba la chini na mpangilio rahisi ya kuwezesha urejesheleaji wa fedha rahisi na weka mpango wa kutumia fedha/pesa kwa njia bora.

3.UJUZI WA MAHITAJI YA KISHERIA NA UDHIBITI WA BIASHARA

Tafuta kuelewa sheria na masharti fulani ya kuhusu utawala wa biashara. Kwa kufuatilia mahitaji hizi utazuia biashara yako kupokea tatizo la kisheria, kutunza maendeleo na operesheni nyororo kwa biashara.
• Andikisha jina la biashara na Bodi ya Uganda wa Huduma ya Usajili (URSB) na pokea cheti cha usajili wa biashara au cheti cha usajili wa Kampuni.
• Pokea Nambari ya Kutambua Mlipakodi (TIN) kwa kupitia kwa tovuti ya Shirika ya Mamlaka ya Mapato Uganda (URA), au tembelea ofisi ya URA iliyokaribu nawe au piga simu kwa nambari isiyo ya malipo ya 0800117000/0800217000.
•  Pokea leseni la biashara kutoka kwa KCCA au kwa  Sherikali ya Mtaa, ambayo inakuruhusu kufanya biashara kwa eneo hilo.
• Tafuta Shirika ya Kitaifa cha Udhibiti wa Viwango  Uganda (UNBS), Shirika ya Mamlaka ya Dawa (NDA), baadhi za zingine za kutoa ushauri na masharti za kuhusu biashara.
Jua:
Ili usajiliwe kwa kodi unahitaji zifuatazo
(i) Mtu binafsi Kitambulisho cha Kitaifa (ID) au hati yoyote mbili za Kukutambua kama Pasipoti, ID ya kuajiriwa, Leseni la kuendesha gari, ID ya uhamiaji nakadhalika.
Kampuni: Cheti cha Kusajili kampuni, TIN ya Mkurugenzi, Fomu ya 7 ya Kampuni na kadhalika.

4. WEKA REKODI YA BIASHARA SAHIHI

Weka rekodi ya biashara sahihi na rekodi ambayo imewekwa vizuri vya shughuli vya biashara zote, Ambazo zinaeleza mapato za biashara ambazo zimepokelewa kwa ununuzi na gharama ambazo zimetokea. Juhudi hizi zitakuwezesha kwa kufuatilia faida ambazo ni muhimu kwa mafanikio na maendeleo ya biashara.
• Omba risiti kutoka kwa msambazaji wa bidhaa wakati wowote ukinunua bidhaa.
• Mpa wateja risiti wakati wowote ukiuuza bidhaa.
• Andika chini gharama ya biashara na weka rekodi ya kuhusu wafanyakazi.
• Weka rekodi zote za kuhusu kodi ambayo inaeleza malipo uliyofanya kwa URA (kodi).

Vitu ambazo unafaa kuelewa ya kuhusu kuweka rekodi
a)  Kuweka rekodi ni muhimu sana kwa biashara kwa lugha la Kingereza kama unataka kuweka rekodi kwa lugha tafauti au sarafu (currency) utatuma maombi kwa maandiko na sababu kwa Kamishna ili upokee ruhusa.

Jua:
Kama rekodi inahitajika kwa kesi ambayo ilianza kabla ya miaka tano kukamilika. Mlipakodi ataweka rekodi hadi kesi kukamilika
b) Weka rekodi kwa miaka mitano baada ya mwaka wa fedha kukamilika litasaidia kwa kumbukumbu (reference).
c) Rekodi ambayo imewekwa inafaa kukuwa na habari kamilifu na kuwekwa kwa fomati ambayo inaweza kubadilishwa kwa fomati ya kawaida (standard format) ambayo inaeleweka kwa urahisi.
d)  Tuma maombi kwa maandiko ikikuwa na sababu sahihiI kwa Kamishna ili upokee ruhusa kama unataka kuweka rekodi kwa lugha tafauti au sarafu (currency).

1. e) Kama rekodi haikuwekwa kwa lugha la kingereza, mwenye biashara atahitajika kulipia gharama ya kutafsiri (translation) kwa kingereza kutoka kwa yule ambaye anatafsiri aliyethibitishwa na Kamishna.

Jua:
Idadi ya rekodi ambayo inawekwa italingana na ukubwa wa biashara. Biashara ambayo iko na mauzo kwa jumla la milioni 500 kwa mwaka lazima kitabu cha kuhesabu hazina liwekwe (audited books of accounts).

5. TIMIZA WAJIBU WAKO WA KODI

Elewa wajibu wako wa kodi na weka harakati ya kupunguza gharama ya kodi. Hii inaweka msingi kwa biashara ya kujulisha au kujua wakati wa kulipa kodi. Ambayo inarahisisha ufuatiliaji wa sheria za kodi.

1. a)  Jisajili kwa kodi
   Jisajili na pokea Nambari ya Kutambua Mlipakodi (TIN) TIN iko na Nambari za tarakimu 10 (digits 10) ambayo inatumika kama akaunti ya mlipakodi kwa URA. Inatumika kwa kujitambua na mawasiliano kati ya mlipakodi na URA na kwa madhumuni zote za kodi. Elewa sheria zote za kodi.
   Mtu yeyote ambaye anafanya biashara na anapokea mapato anahitajika kujisajili kwa kodi.

Manufaa za kupokea kama umepata TIN
TIN itakuwezesha;

• Inakuwezesha kuagiza (kuleta) au kusafirisha bidhaa nje ya nchi.
  • Kudai manufaa za kodi ambazo unafaa kupokea baada ya kulipa kodi kwa mfano refandi ya kodi na kadhalika.
  • Kupokea mkopo kutoka kwa benki zaidi za shilingi milioni 50.
  • Pokea leseni la biashara kutoka kwa Serikali ya Mtaaa/KCCA ili upate ruhusa ya kufanya biashara kwa eneo hilo.
  • Kwa kusajili gari lako
  • Kufanya shughuli ya udongo ambayo inazidi shilingi milioni 10.

Namna ya kupokea TIN

TIN ya kupokea kwa haraka (instant) ya mtu wa kibinafsi
Hatua ya 1. Tembelea tovuti ya URA kwa https://ura.go.ug na kwa peji ya nyumbani ya URA. bonyeza ” Get a TIN”

Hatua ya 2. Bonyeza “Instant TIN application”

Hatua ya 3. Kwa upokeaji wa TIN wa haraka (instant) bonyeza kutuma maombi ya kupokea TIN kwa haraka.

Hatua ya 4. Kwa peji ya nyumbani ya usajili wa TIN cha mtu binafsi kama kategoria ya kutuma maombi.

Hatua ya 5: Weka nambari ya ID ya Kitaifa (NIN) chanzo cha kodi na sehemu ya kisasa ambayo unafanyia biashara. Boxi ambayo iko na nyota nyekundu ni ya kujazwa kwa lazima.

Hatua ya 6: Bonyeza tuma maombi, baada ya kuthibitisha eti wewe sio roboti.

Jua:
Kama chanzo cha mapato ni ya kutoka kwa kuajiriwa, TIN ya muajiri ni lazima kwa biashara ambayo imesajiliwa. Tarehe ya kusajili biashara, jina na nambari ni ya lazima. Baada ya kutuma maombi utapokea TIN kwa haraka “instant” na cheti cha TIN cha muda (provisional) utapokea.

1. ii) Kwa kupita kwa tovuti ya URA
   Tembelea tovuti ya URA kwa – https//ura.go.ug.
   • Shukisha fomu sahihi ya mtu binafsi au ya yule asiye  binafsi (individual or non individual).
   • Jazaa fomu zote kwa boxi ambazo ni za lazima.
   • Pandisha kwa mtandao fomu ambayo imekamilika.
   • Chapisha kopi ya fomu na weka sahihi/saini, ambatisha hati ambazo zinahitajika na halafu sukuma kwa URA.
   • Pokea notisi ya kuhakikisha eti maombi imepokolewa ili lipitishwe (approved) TIN.
2. b)  Weka retani kanuni (penye inafaa ) kabla ya siku ya malipo kupita.
   Retani ya kodi ni tamko (declaration) kwa fomu ambayo imepitishwa na Kamishna. Ambayo walipakodi wanaweka ripoti ya mapato kwa muda ya kodi kwa njia ya kuthatmini/kupima kodi wenyewe (self assessment) kwa madhumuni (purpose) ya kodi. Kama umesajiliwa na URA kwa kodi yoyote isipokuwa kodi ya (PAYE) kutoka kwa muajiri moja, unahitajika kusukuma retani ya muda ya kodi kulingana na sheria za kodi.
   Muda ya kodi (tax period) ni wakati ambayo retani inahitajika kwa mfano mwaka, mwezi, wiki. Tarehe ya mwisho ni siku ambayo kodi inahitajika kulipwa/retani kuwekwa kabla ya tarehe kupita. Kama siku imepita lazima adhabu/faini kupewa. Retani inajazwa kimtandao kwa kutumia mfumo wa “etax”.

Jua:
a) Retani zote za kodi lazima zirejeshwe kwa fomati ambazo zimethibitishwa, na Kamishna na pia anaweza kuchagua mtu ili asaidie mlipakodi ambaye hawezi timiza shughuli ya kurejesha retani hii itafanywa kwa gharama ya mlipakodi.

1. b)  Sheria inaruhusu kuweka retani kila robo (quarterly) ya mwaka wa fedha ya mtu asiye mkazi (non resident) msambazaji wa huduma ambayo inachukuliwa (deemed) eti imefanywa Uganda kama imesambazwa kwa mtu ambaye hafai kutozwa kodi.
2. c) Fanya malipo kwa saa sahihi
   Unahitajika kufanya malipo ya dhima (liability) kwa tarehe ambayo retani inahitajika kurejeshwa ili kuzuia uongezekano wa riba. Kwa hivyo kila kodi ambayo inafaa kulipwa ni deni kwa Serikali ya Uganda.
3. d) Unaweza kutuma maombi kwa Kamishna kwa maandiko ili kuongeza muda ya kurejesha retani kwa tarehe ya baadaye. Hata kama hivyo hii haiwezi geuza tarehe ya malipo ya kodi na kwa hivyo riba italipwa/itatozwa kwa kila dhima (liability) kutoka kwa tarehe ambayo kodi ilifaa kulipwa.

Kodi inalipwa kutoka kwa wakati wa kusajili malipo kimtandao kwa tovuti ya URA au kwa kutumia “ASK URA APP” shukisha (download) kutoka kwa “Google store” au bonyeza*285#  ili uweke malipo au unaweza kuweka kwa benki, pesa kwa simu rununu (mobile money), au kwa huduma ya “payway”.

Hatua za Kusajili malipo

Hatua ya 1.Tembelea tovuti ya URA kwa https://ura.go.ug na kwa peji ya nyumbani bonyeza weka malipo “make payment”.

Hatua ya 2. Kwa orodha (menu) kwa sehemu ya mkono wa kushoto kwenye kompyuta. Bonyeza karatasi “payslip” ya kufanyia malipo na chagua bonyeza hapa ili usajili malipo “click here to make payment”.

Hatua ya 3: Kwa peji ya kusajili malipo
• Chini cha habari ya kuhusu mlipakodi kwa kina, weka TIN ya mlipakodi, jina la mlipakodi, wilaya/mji mkuu.
• Chini cha muda, chagua muda ya kodi ambayo unaweka malipo.
• Chini cha chanzo cha malipo, chagua aina ya malipo unayotaka.

Hatua ya 4: Chini cha chanzo cha malipo>>Kichwa cha kodi, chagua kichwa cha kodi kanuni, ambayo unataka kufanyia malipo kwa mfano kodi ya mapato, na bonyeza kwa muda ambayo unataka kufanyia malipo.

Hatua ya 5: Chini cha muda ambayo unataka kufanyia malipo (load period), jazaa muda ambayo unafanyia malipo halafu bonyeza ongeza muda.

Hatua ya 6: Ifuatayo jazaa idadi pesa ya kulipa.

Hatua ya 7: Chini cha aina ya malipo, weka neno kutoka kwa picha (words from the image) ambayo umepewa na bonyeza eti umekubali halafu jisajili.

Hatua ya 8: Kama umesaa sukuma, karatasi ya kusajili malipo (payment slip) itatengenezwa. Elewa nambari ya karatasi ya usajili/kufanyia malipo ambayo imewekwa kwa karatasi ya usajili wa malipo (payslip) chapisha karatasi ya malipo halafu weka malipo kwa benki au kwa kupitia kwa pesa kwa simu rununu, au aina zote za malipo ambazo zinakubaliwa na URA.

JUA:
• URA au afisa wa URA yeyote hawapokee pesa taslimu (they don’t receive cash payments).
• Hakikisha eti unabakisha kodi (WHT) ambazo zinahusiana, kama PAYE kabla ya kufanya malipo.
• Fanya ukadiri wa (estimate) malipo ya kodi kutoka kwa mwanzo wa mwaka kulingana na jumla la malipo kutoka kwa mwaka uliopita.
• Tembelea ofisi yoyote ya kodi iliyokaribu nawe ukikuwa na swali lolote au ukitaka usaidizi.

1. c)  Uagizaji wa bidhaa (importation of goods)
   Bidhaa zinaweza kuletwa nchini kama umeweka bidhaa kwa entri ya forodha (customs) au tamko (declaration) kama ni ya ;
2. a)  Kutumia nyumbani (home consumption) bidhaa kama hizi zinaagizwa za kipekee za kutumika au kuuzwa nchini.
3. b)  Ghala “Warehousing”: Muagizaji ambaye ameleta bidhaa nchini na bado hako tayari kufanya kliarensi wakati huo/haraka bidhaa lazima ziwe kwa ghala (warehouse) ya forodha ya bondi (customs bonded warehouse) mpaka muda ambazo zinaweza kuachiliwa kwa muda ya miezi sita, zinaeza kuongezwa hadi miezi tisa.
4. c) Transipimenti: Kama bidhaa ambazo ziko kwa transiti zinabadilishwa chini cha udhibiti wa forodha (under customs control) kutoka kwa chombo cha moto moja hadi ingine kwa mfano kutoka kwa lori  moja hadi ingine au kontena moja hadi ingine, kwa sehemu ambayo imedhibitishwa na forodha (customs controlled area) au kwenye sehemu ambazo zimegazetiwa, kwa barbara ya transiti.
5. d) Transiti ya kupita nchini hadi nchi ingine “through transit”: Hizi ni bidhaa ambazo zinafaa kutumika kwa nchi zingine ambazo sio nchi mkazi (Partner States). Kwa hivyo zinapitia tuu nchini Uganda hadi nchi zingine ambazo zitatumika za mwisho.
6. e) Uagizaji wa muda “temporary importation”: Bidhaa zinaagizwa kwa muda fulani/saa na zinafaa kurudishwa baada ya matumizi. Ni za mwaka wa kalenda moja na muda zinaeza kuongezwa baada ya kupokea ruhusa kutoka kwa Kamishna wa Forodha

(Commissioner of Customs).

1. f) Eneo ya Kufanyia Usindikiaji wa Forodha za Kusafirisha nje ya nchi (Export Processing Zone)/Eneo Huru: Forodha inaweza kugazeti sehemu ambazo bidhaa zinaagizwa bila kulipa kodi na zinafaa kufanyiwa usindikiaji halafu husafirishwa nje ya nchi. Bidhaa ambazo zinafaa kusafirishwa nje ya nchi hazifai kukuwa chini cha 80% kama usindikiaji imefanyiwa,. Idadi zisizo zaidi za 20% zinaweza kutumika nchini (local consumptions).

Bidhaa hadi za thamani za dola 2000 kama zimeagizwa na mtu/msafiri ambaye amekua nje ya Uganda kwa muda inayozidi masaa (24) mizigo itakubaliwa/ruhusiwa (kusahemewa kodi) bora mizigo msafiri amekuja na mizigo hizo na ametoa tamko (declaration) kwa forodha (customs). Mizigo hizo sio za kugawa kwa marafiki, mandugu, au kwa madhumuni (for business purposes) ya kibiashara isipokuwa kwa matumizi za kibinafsi.

Jua: Hapa kufanya kliarensi kupitia kwa ajenti sio lazima isipokuwa matumizi ya rijimi ya kliarensi ambayo imerahisishwa (simplified clearance regime) PB4 ambayo imesajiliwa na afisa wa forodha (customs). Kama bidhaa zimeletwa kwa sehemu ya forodha kwa mfano sehemu ya mpaka ya kutumia kwa kuingia nchini. Afisa wa forodha lazima wafahamishwe kuhusu mtu ambaye anawajibu wa kulipa kodi mhusika/mwenye bidhaa ambazo ziko kwa chombo/gari/ndege. Hii inaweza kukuwa mwenye bidhaa au ajenti ikijumuisha dalali (broker) wa forodha (customs) au mwenye chombo cha kusafirisha bidhaa mwenye ametoa tamko (declarant).

Kliarensi za bidhaa

Tafauti na mizigo za abiria ambazo zimeelezwa juu hapo. Kama unafanya kliarensi za bidhaa kwa URA (customs) unahitajika kutumia huduma ya ajenti wa forodha ambaye atafanya shughuli kwa niaba yako. Ajenti wa kliarensi wanahitajika kutoa huduma ya kitaaluma kwa niaba ya muagizaji au msafirishaji wa bidhaa nje ya nchi (exporter) . Kila mwaka Kamishna wa forodha hupea ajenti wa forodha leseni la kuwaruhusu kufanya shughuli kwa niaba ya wanabiashara orodha (menu) hii iko kwa tovuti ya URA kwa www.ura.go.ug.
Kila bidhaa ambazo zinaletwa Uganda lazima tamko litolewe kwa forodha, isipokuwa bidhaa zingine kama maiti ambayo ikiletwa Uganda inaweza kuachiliwa bila kuwekwa kwa entri/tamko.

Wewe ama ajenti wako ambaye amethibitishwa munafaa kuweka tamko (declaration) kwa Bili Moja ya Forodha (Customs Single Bill of Entry) au Hati Moja ya Utawala (Single Administrative Document SAD).

Namna ya Kuhesabu kodi wakati wa kuleta bidhaa Uganda

Kuamua Kodi ya kulipa wakati wa kuleta bidhaa Uganda inafanywa kwa kuzingatia thamani ya forodha (customs valuation) cheo cha forodha wa msingi wa “customs tariff nomenclature” (EAC – CET), chanzo cha bidhaa (origin of goods), au vifaa vingine vya kisheria. Ambazo zimeelezwa kwa ratiba zingine za Sheria ya Usimamizi wa Forodha ya Jumuiya ya Afrika Mashariki (2004).

Jua: Mtu yeyote ambaye hafuatilii sheria ni hatia/makosa na atapewa faini/adhabu au kufungwa itategemea na hatia/makosa ambayo amefanywa.

Thamani ya Forodha
Forodha (customs) itaamua thamani ya bidhaa ili iweze kusanya kodi fulani (specific tax) au kodi ya advalorem (advalorem tax).

Thamani ya Forodha (Customs value)
Kwa bidhaa ambazo zimeletwa nchini kwa kupitia kwa njia/barabara, reli au kwa maji. Thamani ya forodha inajumuisha bei ya bidhaa, gharama ya bima, na rehani “freght” (CIF) na mabadiliko zingine ambazo zimefanywa. Kwa zile ambazo zimeletwa nchini kwa anga (air transport).  Thamani ya forodha inajumuisha bei ya bidhaa na gharama ya bima (C&I).

Kwa Kuhesabu kodi kwa madhumuni ya forodha (customs purposes). Aina sita za kuhesabu kodi zitatumika. Aina ya msingi ni aina ya thamani ya shughuli (transaction value method) ambayo ni bei yenyewe ambayo imelipwa au inafaa kulipwa kwa bidhaa. Hata hivyo masharti zifuatazo lazima zitimizwe (fulfilled) ili aina hii itumike. Kama thamani ya shughuli (transaction value) haiwezi kutumika moja kati ya aina zingine zinaweza kutumika ili kuamua thamani ya forodha kwa njia moja  ikifuatiliwa na ingine aina hizi ni: aina za thamani za bidhaa ambazo zinafanana kipacha (identical goods value), aina za bidhaa ambazo zinafanana, aina ya kupunguza thamani, aina ya kujumuisha thamani thamani au

aina ya “fallback”.Malipo ya kodi ya forodha
Baada ya tamko kutolewa na ajenti ya kliarensi au afisa wa forodha rijimi ambayo imerahisishwa (simplified regime). Kuthatmini (assessment) inafanywa na kupewa kwa mteja ili alipe kodi ambayo inafaa.

Weka pesa yako pahali ambapo itakuwezesha kupata faida. Unaweza kufanya hizi kwa njia ya kununua mali (property), wanyama, biashara, na kwa shughuli zingine ambazo zitakusaidia kwa kupokea faida.
• Weka lengo na mpango wa uwekezaji bora.
• Fanya uwekezaji mbalimbali ili upunguze hatari/kufanya hasara.

• Weka uwekezaji ambayo unafahamu ili uongeze nafasi ya mafanikio.
  • Tafuta ushauri wa kitaaluma kabla ya kufanya uwekezaji kubwa.

Tahadhari
Habari hii ni ya kipekee cha kutoa ushauri kwa wateja wetu na inaweza kufanyiwa marekebisho ya kisheria, masharti, na kanuni ya kuhusu utawala wa kodi.

Kwa habari zaidi wasiliana na URA kwa:

Kituo kikuu: Ploti M 193/M194 Nakawa, Eneo la Viwanda, S. L. P 7279, Kampala-Uganda, Nambari ya simu 0800117000   | 0800217000, WhatsApp: 0772140000, Emeli:service@ura.go.ug,  tovuti: www.ura.go.ug, Facebook:@URApage, Twitter:@URAuganda.