CENTE MUCARA

CENTE PA LATIC MA PE KI NGOLO MUCORO IKOME (lim ma mucoro pe gingolo ikome)

LOK MA KIGONYO MA PIGI TEGU

Latic:

Ngat ma tiyo tic pa ngat mukene ci kicule pire.

Tic

  • Ngat ma tye katimo tic pi ngat mukene
  • Ngat ma loyo wi kampuni mo
  • Ngat ma tye ki gin atima ma wele kimoko, man twero bedo tic kontrak, tic ma itiyo matwal onyo tic ma itiyo pi kare manok/pi tutunu.

Tic gang tic onyo I dog tic pa lwak moo keken

Add to Bookmarks
Please login to bookmark Close

NGO MA PIRE TEK ME NIANG I LOK KOM CENTE PA LATIC

Cente pa latic kinongo ki ikom jami magi kit ma cik cimo kwede

  • Wel lim ma ngat moni otiyo kwede pire kene ci won tic odwoko cen bote
  • Kit jami mo keken ma latic nongo makome (pe macalo cente) kun won tic/onyo ngat macung pire aye miyo ki latic.
  • Wel mo keken ma kiculu manongo ki juku tic onyo kontrak me tic obale.
  • Cul me insuaren ma won tic ma giweko pe culu mucoro culu pi gwoko kwo pa latic ki/onyo dano ma en gwoko gi (ma bedo icinge/igang ne).
  • Cul mo keken ma kiculu macalo adwogi me aloka loka I kit me tic /alokaloka I kontrak onyo cul pi kit mo keken ma kimoko pi kit tic moni.
  • Kit cul mo keken macalo mucara, cul pi bedo I yweyo, cul pi yweyo ma pe kikwanyo, cul pi tic ma kitimo inge cawa me tic, cul mukene mapat pat, cul pi miyo ngec pi biacara, cul pi giko tic, cul ma kimiyo iwi wel ma onongo omyero kicul, cul pi wel mo keken ma ngat mo otiyo kwede me wot ikare me tic, galo wang, mac, pii, yoo kwo, ot bedo, yot kom, ki cul mukene.
  • Kit cente mo keken ma latic nongo macalo adwogi me yub ma lami tic oketo, kun kiwanyo wel ma kimoko con katye (shares).
  • Yee me miyo/weko latic onong shares
  • Kit wel cente mo keken ma aa ki ikom cato onyo wilo share ite yub ma gang tic moni oketo pi lutice.

Niang ni: jami eni ki acel acel onyo ka kitoro gi kacel doko cente mucara

JAMI MA LATIC NONGO MA PE KIKETO IKIN CENTE MA OMYERO KI NGOL MUCORO IKOME (KI IYE)

Cente ma ginongo inge weko tic onyo Pencon: Cente man pe ki ngolo mucoro ikome.

Cente ma kitiyo kede ilok me ot yat: Cente ma ki miyo me wot i ot yat onyo ma ki dwoko bot latic ma kong otiyo ki cente mamege i ot yat. 

Cente ma kiculu ma nongo peko onyo twoo pud pe otime wek okony kace otime i anyim, onyo Incuaren: Cente ma won tic moni ma cik yee bote me culu mucoro oculu pi latice onyo jo ma en gwoko gi.

Cente ma kitiyo kede ma lube ki dog tic moni onyo opic moni: Cente ma kimiyo me konyo dog tic, onyo cente ma kidwoko bot latic ma nongo en kong otiyo ki cente mamege me tiyo tic me opic.

Cente me cam/gin amata ikare me tic: Wel cente me cam onyo gin amata ma kimiyo ki lutic ma rom aroma i kabedo pa won tic onyo ma kitiyo kede ma kawang won tic.

Cente pwoc me ywee ki idog tic pi ngat ma mwaka mamege dong oromo weko/bwoto tic: Cente ma won tic jogo bot latic me amiya ikare ma en dong bi weko/bwoto tic wek okonye inge bwoto tic (Cente ma latic aye miyo gire kingolo mucoro ikome).

Bedo ki twero me poko cente ma kampuni kelo pien iculu cul mamite onyo ceya (share): Wel me twero me nongo cente apoka onyo ceya (share) ma latic moni nongo ite yub ma lutic ginongo kede twero me nongo cente apoka.

Mucoro ma kiculu bot luloc me kabedo moni kama lutic gitiyo iye:   Man kong kikwanyo woko manongo pud pe kiribu wel mucoro ma myero kicul.

Jami mabeco mukene ma lutic nongo: Kit jami mukene mabeco ma lutic ginongo ma wele idwe acel pe oo 10,000/=.

Cente matidi me acaki: Cente 235, 000/= me acaki tongo mucoro pi dwe acel pe kingolo mucoro iye pi lutic ducu ma gibedo abeda igang tic mamegi. 

Jami mabeco ma inongo ka kijuki ki idog tic: pacent 25 ma lutic madong gutiyo pi mwaki 10 i kampuni moni nongo ka dong gitye kaweko tic.

Cente me wot iyo malube ki tic: Wel cente ma won tic tiyo kede me kelo latic moni ki ilobo mukene me bino ka tic i Uganda malube ki miti pa won tic. (Man time pi jo ma pe gubedo anywali me Uganda) 

Cente ma kimiyo me konyo tic onyo alawen/cente ma ki dwoko bot latic inge en kong tic ki cente mamege me tiyo tic pa won tic: Man obedo wel cente kikome me pango kabutu, giwot, cam, gin amata ikare me tic.

Dong watyeko niang maber ni kit wel gin mo keken ma won tic miyo makome bot latic kikwano ikin mucara ma latic moni nongo

Man obedo jami me konyo dog tic onyo konyo latic ma latic gamo atir ki bot won tic onyo bedo tye me konyo latic kadi bed nongo en pe ogamo atir malube ki tic ma con, tic me kom kareni onyo tic ma obibino anyim ma pe bedo kontrak. Jami mabeco magi itwero nongo ne ki bot won tic, dano onyo dul mo ma gitiyo pi won tic onyo dul ma gitiyo kacel ki won tic.

Jami ma cik yee ni kitwero ngolo mucoro ikome makun nongo pe cente tye iye jami magi ikin mukene mapol ataa:-

  • Tic ki mutoka me gang tic me tiyo tic pa latic moni mapat ki tic pa won tic.
  • Kelo lutic mogo ma gitiyo tic me konyo dano ki tic calo tedo, yweyo piny, kelo pii ki lugwok gang/ot.
  • Cam, gin amata, ki jami me namo onyo galo wang.
  • Weko banya/magoba ma omyero icul
  • Won tic kwanyo tic mukene ma omyero latic otii
  • Jami mabeco mogo ma won tic miyo ki latic
  • Jami ma won tic miyo bot latic macalo ngom, ot ki mukene (iwel maber)
  • Miyo kabedo bot lutic igang tic mamegi.

Apoka poka ikom magoba ma bedo iwi lim malube ki cik kacel ki malube ki kit macalo cente adena makelo magoba bedo kede. 

Jami mabeco ma latic nongo ikare me tice pe aa ki bot won tic keken. Twero bene aa ki bot dul ma gitiyo kacel ki won tic onyo kitwero miyo bot ngat ma gingene ki latic.

Jami mabeco ma latic nongo kitwero waco ni en onongo malube ki tic:

Ka jami magi (gin enoni) won tic mamege aye ma omiye, onyo dul mo mapat aye ma omiyo bote malube ki yub pa won tice onyo dul ma tiyo kacel ki won tice aye ma omiye.

  • Ka kimiyo atir bot latic onyo bot ngat ma cung pi latic.
  • Ka kimiyo malube ki tic macon, tic ma kom kareni onyo tic ma kibyeko ni obibino anyim.

Kit ma kiribo kede jami mabeco ma latic nongo ki bot won tic malube ki dul (3) me cekcon 19 me cik malube ki culo mucoro bedo kit man.

  1. Kace inen gin maber ma won tic miyo ki latice obedo tic ki mutoka onyo mutoka ma tye atera bot latic ka mito tic kwede iyo mamege ma pe obedo tic opic pi cul mo manok onyo labongo cul mo matwal, kitimo cura ne kit man: –

(20% x A x B/C) – D. kun,

  • Obedo wel me wilo mutoka man ki icuk ikare ma kikwongo miyone bot latic wek en otii ki tic mamege mapat ki tic me opic.
  • Obedo wel nino ma kitiyo kede onyo ma mutoka man obedo tye me tiyo tic pa latic moni ma tic man pe obedo tic me opic pi nino enoni kulu onyo pi wang cawa mo inino meno imwaka me lim;
  • Wel nino matye imwaka lim;
  • Cul mo keken ma latic oculu pi gin maber man onyo pi mutoka man.
  1. Kace gin maber ma won tic omiyo bot latice obedo kelo bote lagwok ode, latedo, latic ipoto ne, onyo lami kony ipacone, wel kony onyo jami mabeco man bedo wel cente ducu ma kiculu bot lumi kony magi malube ki kony ma gin gukonyo kwede latic pa won tic man kun nongo kikwanyo woko wel cente mo keken ma latic meno oculu bot lumi kony magi. Omyero inge ni kelo asikari me gwoko latic moni onyo me kuru pacone pe kikwano ikin jami mabeco ma omyero kingol mucoro ikome.

Labole ka kampuni culu lagwok poto pa latice sh. 150,000 pi dwe acel, kun nongo latice miyo sh. 20,000 pi dwe acel, kony onyo gin maber ma latic meno nongo ki bot kampuni obedo Shs. 130,000 (150,000 – 20,000).  Ento ka latic pe omiyo cente mo keken bot lagwok potone ci kony onyo gin maber ma latic meno nongo ki bot kampuni obedo sh. 150,000.

  1. Kace gin maber ma won tic omiyo bot latice obedo miyo cam, gin amata, namo onyo galo wang, wel kony onyo jami mabeco ma latic onongo ki bot kampuni bedo wel cente ducu ma won tic otiyo kwede me culu cam, gin amata, namo onyo galo wang, kun nongo kikwanyo woko wel cente mo keken ma latic meno oculu pi cam, gin amata, namo onyo galo wang man.

Labole, ka cam kimiyo pi nino 26 idwe acel, kun nongo cam me nino acel acel tero Sh. 3000, dok bene latic pe ojogo cente mo pi cam man matwal, ci jami maber ma kampuni otimo bote bedo  sh.78,000 pi dwe acel (3,000 x 26).

  1. Kace gin maber ma won tic omiyo bot latice obedo kubu pii, mac alingtwic ki mukene macalo magi igang pa latic, wel kony onyo jami mabeco ma latic onongo ki bot kampuni bedo wel cente ducu ma won tic otiyo kwede me culu pi kubu pii, mac alingtwic kun nongo kikwanyo woko wel cente mo keken ma latic meno oculu pi pii onyo mac man.

Kakany dong, kom ricit me cul ma kitiyo kwede me kubu pii onyo mac man aye dong kitiyo kwede me niang wel cente me kony onyo gin maber ma won tic otimo bot latice kun kikwanyo woko wel cente mo keken ma latic omiyo me konyo kubu mac onyo pii kama en bedo iye kace inen en oculu gin mo.

  1. Kace gin maber ma won tic omiyo bot latice obedo tye iye cente adena kicel onyo tyen mapol kun nongo kato million acel woko manongo nywalo magoba iwel manok loyo kit ma cik cimo kwede, ci gin maber ma latic nongo obedo apokapoka matye ikom magoba ma onywal malube ki wel cente ma omyero latic ocul kwede den man imwaka me lim meno ki wel cente ma onongo myero latic ocul ka nene den man obed kanywalo magoba malube ki cik imwaka me lim meno. Wel magoba ma nywal kun lube ki cik aye obedo wel ma bank madit me Uganda ocimo i acaki me mwaka me lim.

Labole: Ka won tic omiyo bot latice cente me adena me culu kwan maromo sh.400,000; cente me adena me kom ki kitana maromo sh. 500,000 ki cente adena me jami mogo calo cinema maromo sh. 300,000 kun nywalo magoba me 10% ikom dwe acel acel kun nongo magoba ma nywal malube ki cik obedo 15%, gin maber ma latic man nongo obibedo Shs. 60,000 (cura ne kitimo kit man. 1,200,000 x 15%) – (1,200,000 x 10%) = 180,000  –  120,000.

  1. Kace gin maber ma won tic omiyo bot latice obedo juku latice pe me culu banya mo ma latice tye kwede bot kampuni onyo culu banya pa latice ma latice tye kwede bot ngat mukene, wel kony onyo jami mabeco man bedo wel cente ducu ma kampuni ogengo en ki I culu ne onyo ma kampuni oculu me kakare.

Labole: Idwe me acel imwaka 2013, latic mo onongo tye ki banya me acula i bank maromo sh. 300,000. Won tic omoko tame me culu latic man mucara mamege ma opong inino dwe 31.01.2013 kun gumoko tamgi pe me kwanyo cente man ki ikom mucara mamege dong matwal. Pi man, latic meno onongo kony onyo gin maber ki bot kampuni iwel me sh. 300,000 pi dwe me acel.  Man omyero kimed ikom cente mucara ma odonyo ijaba mamege idwe meno.

  1. Kace gin maber ma won tic omiyo bot latice obedo kobo jami pa kampuni bote onyo tic ki jami pa kampuni onyo nongo kony mogo pa kampuni, wel kony onyo jami mabeco man bedo wel cente me tic onyo jami ma kikobo bote onyo ma kiyee ni latic moni oti kwede. Wel cente pi jami man obedo welgi malube ki wel ma tye icuk ikare ma jami magi kimiyogi kun nongo kikwanyo kit cente mo keken ma latic meno oculu pi jami magi.

Labole: Kampuni omiyo mutoka ma wele tye sh. 5,000,000 bot latice in dwe me ariyo imwaka 2009.  Latic meno kipenye me culu sh. 1,000,000 pi mutoka meno.

Latic man onongo kony onyo gin maber maromo million angwen idwe me aryo imwaka 2009. Man omyero kimed iwi mucara ma odonyo ijaba mamege idwe meno.

  1. Kace gin maber ma won tic omiyo bot latice obedo miyo kabedo onyo ot makome, wel kony onyo jami mabeco ma latic man nongo obedo wel madong kikwanyo jami magi ki iye.
  • Wel me pango ot onyo me wilo ot malube ki wel ma tye icuk kun nongo kikwanyo wel cente mo keken ma latic meno oculu pi pango onyo wilo ot man; onyo
  • Pacent 15 me cente mucara, kun kwako wel ma kiloko i iye i (a) ma won tic oculu bot latice pi mwaka me lim ma kimiyo iye kabedo onyo ot man.

Labole: Kampuni culu latice mucara maromo sh. 3,000,000 pi dwe acel, cente me wot iyo maromo sh. 300,000 pi dwe acel ki cente me ot yat maromo sh. 200,000 pi dwe acel.  Kimiye ot pa kampuni ma wel me pangone ki iwel me cuk obedo sh. 600,000 pi dwe acel kun en culu sh. 50,000 pi dwe acel.

 

Gin maber onyo kony ma latic man nongo ki bot kampuni obedo wel ma kikwanyo jami magi ki i iye:

  1. (600,000 – 50,000) = 550,000 ki
  2. 15% (3,000,000 + 300,000 + 200,000 + 550,000) = 607,500. Pi man gin maber ma latic man onongo obedo sh. 550,000
  3. Wel kit kony onyo gin mo keken maber makome ma latic nongo ki bot won tic ma peke ikin jami ma kiloko ikomgi malo ni obedo wel gin meno icuk ikare ma kimiyo kede gin meno kun nongo kikwanyo woko wel cente ma latic oculu pi gin meno.

 

KIT MA KINONGO KWEDE MUCORO MA ICULU MALUBE KI MUCARA MA IGAMO.

 

MUCARA MAMEGI MA KINGOLO MUCORO IYE DWE ACEL ACEL

WEL CENTE MUCORO

Ma pe kato Shs.  235,000

Pe kingolo gin moo

Makato shs. 235,000 ento pe kato  Shs. 335,000 

10% me cente ma otyeko kato ki iwi Shs. 235000

Makato shs. 335,000 ento pe kato Shs. 410,000

Shs. 10,000 med ikom 20% me cente ma otyeko kato ki iwi Shs. 335,000

Makato Shs. 410,000

(a)     Shs. 45,500 med ikom 30% me cente ma otyeko kato ki iwii Shs. 410,000

(b)     ka inen wel cente ma omyero kingol mucoro iye kato shs. 10,000,000 pi dwe acel, ci dok pacent 10 mukene kingolo ki iwi cente ma otyeko kato ki iwi shs. 10,000,000

 

 WINY MABER:  Pi lutic ma pe gibedo igang tic mamegi, gin pe kingolo iwi gi acaki cente me ngolo mucoro (Shs 235,000); pi man, iwel mo keken malube ki wel ma kingolo iye mucoro, med shs. 23,500 onyo (10% me 235,000)

KIT MA KINGOLO KWEDE MUCORO IKOM CENTE MA LATIC MONI NONGO PI TIC MA EN TIYO KAMONI PI CAWA MANOK MA EN ONONGO.

  • Lutic ma gitiyo tic pi wang cawa manok ma gin gunongo ki idog tic madit ma gin tiyo ki neno gi macalo jo ma gigamo mucara ki kama kato aryo.
  • Cente ma lutic nongo pi tic ma gitiyo pi cawa manok ma gunongo ki igang tic mamegi kingolo 30% me wel lim ma kiculu gi kwede.
  • Latic matye ki koko ikom mucoro man twero cwalo ritan me mucara ducu ma en gamo ki kama patpat kun nongo lego ni kidwok bote mucara ma en oculu okato kare wokoni.

JAMI MA WON TIC OMYERO OTIM

Cik malube ki culu mucoro ikom cente ma ngat moni nongo otito ka maleng jami ma won tic omyero otim kit macalo ki cimo gi ma cekcek piny kany ni: 

Kwanyo cente pa latic wek odong bote: Won tic omyero okwany wel mucoro ma opore ikare ma nongo en tye kaculu latic mamege ma myero ocul mucoro.

Cwalo cente bot dul ma jogo mucoro:  Won tic omyero ocwal cente me mucoro pa latice ma odong boteni bot dul ma jogo mucoro ilobo man ma nongo nino dwe 15 me dwe malubu pe okato.

Nyut atir kamaleng: Won tic omyero onyut atir kamaleng bot dul ma jogo mucoro ilobo man wel cente mucoro ma en otongo/ongolo ki bot lutice dwe ki dwe.

Gwoko rekod pa lutic maber: Won tic omyero ogwok rekod pa lutice maber wek ka URA mito ngiyone gunong tye pi mwaki abic (5) ocito kwede malo/anyim.

GIN MA LATIC OMYERO OTIM

Kace in igamo cente onyo mucara ki ikabedo ma kato acel, ci omyero ipong ritan mamegi itum mwaka kun itucu kamaleng bot dul ma jogo mucoro:

  • Wel lim mamegi ducu ki kama inongo ki i iye kun nongo imedo iye cente ma inongo ki ibiacara ma itimo.
  • Wel mucoro ducu ma iculu ki kama itiyo iye macalo mucoro ma iculu malube ki mucara ma igamo, mucoro ma iculu ma pwod pe kimoko wel mucoro ducu ma omyero icul ka mwaka otum. (Man bene kwako mucoro pi biacara ma tinotino kacel ki mucara pi jami apanga ma in latic ityeko culu ne).
  • Kit mucoro mo keken ma myero icul.

TWERO PA LATIC

Latic acel acel:

  • Pe omyero opong ritan kace inen cente mucara mamege nonge ki katic acel keken dok bene mucara mamege kikwanyo ikare me culu en ci kiculu bot dul ma jogo mucoro ilobo man.
  • Cik ye bote me kok wek kidwok cente mukene woko bote kace en oculu mucoro iwel ma kato wel ma mite me acula.
  • Cik ye bote me niang dok me moko mucoro ducu ma won tice okwanyo ki ikom mucara mamege me acula.

Pi man omyero obed miti pa lacul mucoro me pongo ritan pi cente ducu ma donyo ikicaa onyo jaba mamege kace inen en tye ki katic onyo jami mapol ma kelo lim icinge.  Pe tye ngat mo ma en twero nongo mit me cente adwoka bote manonge ka en oculu mucoro makato wel ma mite woko kace dano meno pe otucu kamaleng wel lim ma donyo bote kong mukwongo

Won tic mo keken ma en pe kwanyo mucoro dong cen ki iwi lutice me acwala bot dul ma jogo mucoro malube ki cik omyero ongee maber ni en obiculu mucoro magi ducu pire kene kacel ki pwod malube ki tic man med ki magoba ma cente meno onywalo pi kare meno ducu.

Ento won tic gire cik ye bote me culu kawang cente mucoro man ki bot latice, ka mito, ento omyero pe okwany magoba onyo cente ma kingolo me pwod

Add to Bookmarks (0)
Please login to bookmark Close
Skip to content