Musolo ma mupangisi otiti i chik ma musolo ma lim S. 5, Cap 338. Me pesa ma dhano limo aka igoyo musolo mere nyakare ma kuruwi gi byasara megi.

NGERI MA KWANO MUSOLO MA MUPANGISI

1. Ngat’achiel

Madala I: Nwangi pesa jie ma ngato nwango kwom mupangisi i oro, paka R;

Madala II: Ngadi woko 2,820,000 UGX paka chik yeyo. Ongoye doko pesa moro jie ma iyeyo ngado.

Onyo, Pesa ma mupangisi m’iketho iye musolo labedo = R- 2, 820,000

Madala III: Nwangi musolo ma mupangisi irapor ma 12%, onyo musolo acula bedo = 12% x pesa m’iketho iye musolo.

1. Joma timo byasara kanyachiel

Igoyo musolo kwong kisi dhano achiel ka jo chowo poko lim ma jo nwango I ngeri ma jo yere pokirok.

Madala I: Nwangi pesa ma mupangisi jie ma oro gipi ma jono jo’limo (R) Poki lim no ri jo jie ingeri ma oyere pokirok.

Madala II: Kisi dhano to ngado woko pesa ma chik yeyo ngado, ma bedo 2,820,000

Madala III: Nwangi musolo ma uddi ma kisi dhano ber oculi.

1. Kampuni, kitipa ma timo mitaani ri jo’man, kodi Pesa ma ywomirok

Madala I: nwangi pesa ma mupangisi jie ma oro gipi (R) mu choki kwong ude jie ma pa kampuni.

Madala II: Ngadi woko rapori ma 50% kwong pesa ma udi ma oro gipi ma kemba ri pesa mu orere i byasara, pesa m’iketho iye musolo = R-50 % R

Ngeyi ni, Kitipa ma choko musolo ma Uganda la medo kikangasa rapori ma pesa mu’ngadi no, ri ameno nyaka pesa m’orere i gikipiny ma makere gi udi kende ama ile yeyo ngado.

Madala III: Nwangi musolo ma udi irapor ma 30%

Nyo musolo a cula bedo = 30% x pesa m’iketho iye musolo.

Ngat’achiel

Kineni pesa ma udi ma oro gipi obedo Shilingi.6, 000,000 kisi oro, Pesa mu’ori i byasara paka: jakuri (2,000,000), lonyo uddi (800,000), Yiko uddi (500,000), kodi magowa ma loni obedo 800,000, Kwani musolo ma uddi acula.

Madala I: Nwangi pesa jie ma ngato nwango kwom mupangisi i oro =Shs.6, 000,000

Madala II: Ngadi woko pesa ma chik yeyo ngado 2,820,000

UGX = 6,000,000 – 2,820,000

NGEYI NI: Chik doko kiyeyi ngado woko pesa moro jie

pesa m’iketho iye musolo = 3,180,000

Madala III: Nwangi musolo ma udi irapor ma 12%

Musolo = 12% X 3,180,000 = 381,600

1. Joma timo byasara kanyachiel

Ka wa oro giranyutha ma malo no, ka Amos gi Robert jo timo byasara kanyachiel, aka lim pajo ju poko ama 2:3, nyo.

Amos la nwango 2/5 kwong lim ma mupangisi ma oro, bedo 2/5X6,000,000 = 2,400,000 aka Robert la nwango 3/5 kwong lim ma mupangisi ma oro, bedo 3/5 X 6,00,000 = 3,600,000

Amos ku culi musolo rupiri lim pere m’iketho iye musolo ki tundi 2,820,000

Robert la culo musolo ama; 12% X (3,600,000 – 2,820,000) = 93,600

1. Kampuni, kitipa ma timo mitaani ri jo’man, kodi Pesa ma ywomirok

Ka kampuni nwango Shilingi millioni 30, aka kwong pesa no, millioni 15 owoki kwong udi ma mupangisi. Pesa mu ori paka nyo ma lonyo ot (3,000,000), ma culo asikari (4,000,000) kodi ma yiko ot (4,000,000), Musolo ma udi ila kwano ama;

Madala I: Nwangi pesa ma kampuni olimo kwong ude jie i oro bedo Shilingi 15, 000,000

Madala II: Ngadi woko pesa ma romo 50% kwong pesa ma mupangisi ma oro, kwano ni meno pesa mu ori kodi pesa m’ofiriwa(losi).

Pesa mu ori jie la bedo =3,000,000+4,000,000+4,000,000 =11,000,000

Onyo pesa ma chik yeyo ngado bedo = 50% X15, 000,000 =7,500,000

Pesa m’iketho iye musolo la bedo =15,000,000 – 7,500,000 =7,500,000

Madala III: Kwani musolo ma lim ma udi i rapori ma 30%

= 30/100 x 7,500,000

Musolo ma udi a cula la bedo = UGX 2,250,000

• Nyuthi ngeri ma mitaani ma oro owoth’iye sano ithielo gi papulin ma mitere kineni nitye paka risit ma pa joma jo chulo pesa i oro no(wapangisi)
• Wothi ilero udi jie ma mupangisi gi lim mere jie ma oro ma lim.
• Oro ma lim chako woki ka 1st dwe mara biriyo aka rumo ka 30th dwe ama awuciel kosa oro m’owiri
• Kethi ri kitipa ma choko musolo ma Uganda i ndiko, radwok ma nyutho paka byasara owotho, diriyo i kisi oro. Ri ngata timo byasara kakende, radwok mara’pena mitere ka fwodi dwe mara’deki ma oro ma lim ko rumo, aka ri jo ma timo byasara kanyachiel paka kampuni, jo ripo ndiko radwoki me ma fwodi dwe mara’uchiel ma oro ma lim ko rumo. Ri ngeri jo mitani ariyo me jie, jo ripo ketho radwok ma chowe ma lim ma fwodi dwe ku katho awuchiel woki oro ma lim orumi.
• Culi musolo ma mupangisi ma fwodi ku kalo ndelo ma culo.

Ja culi musolo me, i miyo go thwolo kineni go oculo ye musolo moro munyo oro ma lim oyido chakere. Pesa me nyalo nyaka dwoko musolo ma uddi cen, rupiri ude I goyo musolo ka kare.

Wakwero ni;

Wachi angeya me, obedo ma konyo kasitoma mawan aka i nyalo wiro sawa moro jie, ka chiki ma musolo owire.