MANYA KHATALE

Sino sikhuyetakho khumanya ba kaasitoma boowo/butale bwoowo, byesi wikombesa ni khumanya besi upisana nabo. Siino shanguwisakho khukhalawo ingeli yesi ukulisamo byebusubuzi byoowo oba bubwaakanisi bwoowo. Wenzelesakho khukhatale ni lirumbi lyesi ukana wamisatsakeyo bibiindu nonyalise khukhwiwala khufwila fwaaa.

• . Fumbula ba kasitoma boowo ni byesi bafurisa khuukana ni bibikombesebwa.
• . Fumbula biili khukeenda mukhatale niyo utegeele tsinjukhayukha munzibirisa ye bakaasitoma, tekinolojiiya ni bakhupiisanisa oba bakhufwananilisakho
• . Wenzelesa ela wimenyelese babaapisana ninawe, bukara ni kamani kabwe khufumbula isi bafunila ikhaabi yekhukhubirakha amala ufwananise ni bubwaakanisi bwoowo isi bakasitoma
• Balamo bukali bwekhatale khoowo ni bunyali bwekhubalaaya, nga nisho sikhuyeta khuteebeleza inzingisa ni indusa.

2.RERAWO INENGERENGEKHA   YEBYEKAMAWUMULE.

Muno mulimo bindu nga khurona bibikombesa kamawuumule mubisinesi yowo, khukhola imbalilila ye biyila kamawule, khufumbula isi unyawala wamisa kamawumule/kapito, mulimo bino nga, tsilooni, bakhukabila oba babyaali bekamawule. Sino sikhukakasa siri bizinesi ili ni kapito umala khutsa muumoni, khutsowa ni khuwenza inzowatsowana yekamawumule ke bisinesi.

• Yaawula ela urengekhe-rengekhe bibingisa kamawumule atwela nibiyila kamawuumule ke bizinesi ni bibyowo nga iwe umundu
• Robola isi unyala wamisa kamawumule isi wiyikina. Bino binyala khuba bibiina byekamawumule namwe tsi banka.
• Lolelela naabi byesi ibisinesi yikombesa, rekekha bitsilililwa bye kamawuumule, nalundi uwenze silingi khubyoolelesa.
• Wandiikha imbalilila iyoola mumawuumule koowo nonyalise khukhwiwala kamakoobi.
• Biikha nalundi ubyale oba ure kawumule kowo mubiindu bakatsowatsowanisa.
• Weenza buyeti bwekamawuumule nga sikombesa khubirira mu looni ye mubaanka inyalikha oba ikhwanguwila nalundi ili nitsimbalo tsekhusasulilamo tsiinyalikha nalundi urengekhe khutsirambisa bulayi’.

3. KAMAKESI KEMUBISINESI NI KAMAKAMBILA KAKANIBWA KHUKIFUGA

• Funa khumanyila ilala khu bye kamambila kakhali matwela taa kawamba khungeli yesi bizinesi ikendesebwamo. Khulondelela kamakambila kano sihuyetakho khukwiwala biyangafu byekamakambila.
• Wandiikhisa ibizinesi yowo ni liisina niba Uganda Registration Services Bureau (URSB) ela ufune ibaluuwa ikakasa khuwaandikhisa khwetsikaampuni.
• Funa inamba yekhusasulilakho kumusoro (TIN) number nga ubirira khu khulutimbe lwe sitongole sha Uganda Revenue Authority (URA) oba taa nga ukeniyila ofiisi tsa URA tsikhuli simbi, oba taa bakhupilakho khu namba yabwe iyabusa nga ili 0800117000/0800217000.
• Funa ibbaluwa ikhufukilisa byebusubuuzi khuhwama mu KCCA oba bitongole bya gavumenti ye aasi ikhuwa luukusa khurambila mushaalo showo.
• ambakana ni sitongole sikhurangirira, nga nukhabona Uganda National Bureau of Standards, national Drug Authority, ni bibindi bikali, khulwehuhulekeela khubikombesewa ni kamakambila.

Manya siino: khuwandikhisa kimisoro wikombesebwa byamwaalo bino;

1. i) Umundu: sitambulisho showo (National Id) oba bibili khu biwandikho bikhukanikhakho nga nukhabona passport, Sitanbullisho shekhumulimo/ inanga mundu yekhumulimo (Employment ID), siwandikho sikhufukilisa khufuga tsimotokha (Driver’s License)
2. ii) Ikampuni: Ibaluwa iyawebwa ikapuni nga yiwaandikhisa isi balanga bari “Certificate of Incorporation”, tsi number tse ba babeene kampuni tse khusasulilakho kimisoro (Director’s TINs), ifomu yekumusanvu iyawebwa ikapuni (company form 7) nibibindi bikali.

4. 4. BIIKHA BIWAANDIKHI BITUFFU BYABULISNDU SIKHOLEKHA MUBISINESI YOWO.

Liinda biwambakana khu bizinesi yowo nibikholebwa byoosi nga bireengekhe bulayi nga bikhuwa sifaani situufu khu nzingisa, byesi ukullile ni byesi usasuule.

Ikhola yiino ikhuyetakho khulondelela kamagoba oba kamafurisa koowo, ela nga siino shekumugaso naabi mukhuwangula khwe bisinesi atwela ni khumenya lukaali nga sikwa taa.

• Saba tsi risiti khuhwama isi abo besi ukulakho bwekhurambisa mu bisinesi.
• Kaba tsi receipt isi ba kasitoma boowo buli lwesi ubakulisa bibiindu.
• Wandiikha asi kamawumule kesi urusa ela ulinde biwaandikho biwambakana ni barambi boowo.
• Biikha biwaandikho biwambakana khumisolo, bibyokesa nga usasula kumusolo mu URA.

Byekumugaso khumanya biwambakana ni khubiikha biwaandikho 

1. a) Sili shekumugaso naabi khulinda biwaandikho byoosi bikholebwa mu bisinesinga bili muluzungu. Nola wakanile khulinda oba khubiikha biwaandikho mululimi lulundi oba mumawumule kakandi kakhali ka Uganda taa, sikombesibwa khuronela umukhulu uwa URA isi balanga bari “Commissioner General” atwela ni tsisonga tsyowo mubulambulukufu nakhuwe lukusa.

Manya siino: Nga yabele biwaandikho ibyo bikanibwa khumalilisa kumusango kulikhutsa mumoni kukwananikha nga kimyakha kirano kisili khuwakho taa, byakha byabikhibwa paka kimyakha kirano isi kiliwelakho. 

Tsi bisinesi tsikulisa khubirisamo mu sillingi tsa Uganda fuuma bimya birano tsili nikhulinda bitaabu byatso byesi bamalile khukhebela.

5. YOLELESA BUFUNANISIBWA BWOWO BWEKIMISOLO

Manya bufunanisibwa bwoowo bwekimisolo nonyalise khumanya nga nukhendesa kumusolo kukhubanzibwa. Sino sikhuwa kumusiingi khungeli yesi usasulamo kimisolo atwela ni khumanya imbuuka yesi usesulilamo, ela sikhyeta khukakasa uri ulondelela kamakambila kekimisolo.

1. Iwaandikhisa khulwe kimisolo

Iwadikhisa ela ufune inamaba yekhusasulilakho kimisolo (TIN). TIN iba inamba yetsinyukuta likhumi (10) iramba nga accaount yomupi wekumusoro ni URA. Irambisibwa mukhutegelegana nikhukanikha ni URA khulwekimigaso kyekimisoro kyositsana asi we kamakambila kekimisoro koosi.

Umundi yesitsana uwiminila “busubuuzi” ngengisaa kawumul mu Uganda ekombesebwa khukwiwandiksa khumisoro. TIN number ili iyomundu mutwela yengene isi bakiweele ela sinyala yarambisibwa numundu ukundi tawe. TIN number ifunibwa khubusa ela nasiryo ikhbawo umundu ukhusasulisa khukifuna tawe.

TIN ikhuwa bufunisi;

• Khurusa nikhuhwingisa byebukulisi mu Uganda ni Ibulafu wa Uganda.
• Khusaba bilayi bibyama mukhusasula kimisolo bibyakhila khuba bibyowo nga ni ukhabona tax refunds ni bindi bikali.
• Khufuna tsi looni tsemu bank khubirisa ni musilinga tsa Uganda fuuma kamakhumi karano.
• Khufuna ibaluwa ikhufukilisa byebusubuzi khukhwama mu gavumenti ye aasi / KCCA khutsa mumoni ni Bizinesi yowo.
• Khuwaandikhisa siitima showo
• Khutimisa biwambakana nikamaswa nga bibirisa mu mawumumule ka Uganda Fuuma Likhumi

1. Khumutendela – khumutendela nga wiyandikhisa nga umundu

 Kumutendela kunyowa 1: Yolelela lutimbe lwa URA khu https://ura.go.ug amal nga lwekukhilewo, miina khusilomo siloma siri yifunila TIN “Get a TIN”

Kumutendela kwakhabili 2: Sishongelakho, miina khusilomo ‘Instant TIN Application’ khufuna inamba yamangu

Kumutendela kwakhataru 3: Khulupapula lwe TIN yamangu, Miina khusaba inamba yamangu iyitsilawo isi balanga bari ‘Instant Tin’

Kumutendela kwakhane 4: Khulupapula lwekhukhwi’waandikhisilakho, londawo sha “Individual” simanyisa umundu uwitungelele 

Kumutendela kwakharano 5: Itsusamo inamba yowo iyekhunangamundu (NIN), itsingisa yowo isi yama, isi ulikhumenya mukhasela akho. Kamakhatala kesi witsusamo bubakha kesi barakho khanyenyesi khabesemu (*) kali ni khukhwitsusibwa likambila.

Kumutendela kwakhaseseba 6: Nga wamalile khusindikha, usabile afuna inamba yekumusolo iyamngu mangu atwela ni satifiketi iyekhasela.

Nga usili khusindikha khusaba khwowo taa, sokha ukakase nga nukhali iroboti taa.

Manya siino:

Nga ifuna yowo yama khumulimo kwesi uramba, inamba yekumusolo iyoyo uwakhuwa kumulimo likambila ikanibwa atwela ni namba yekumusolo iyebisinesi yewe, lunakhu lwesi bawaandikhisilakho ibisinesi, lisina lye bisinesi, atwela ni namba yebisinesi likambila bikanibwa.

 Khubirira khulutimbe lwa URA “web portal”

• Keniyila web portal ya URA-https//ura.go.ug
• Downloadinga Registration form iyikombesebwa (iyomundu or ikhali yomundu tawe).
• Malilisa ifoomu nga witsusa mubifo byelikambila byesi wakha wetsusa bilikho khanyenyesi khabesemu (*).
• Wanikha ela uweyo khumbewo nga wamalile khukwhitusa ifoomu.
• Yifinila ifomu iyo khukhwama mushuma siwaandikha khutsimbapula (Printer) amala urekho kumukhono, ela atwela ni bibikombesebwa byositsan, yakanisa khu lusokya lwa URA lukhuli ambi lwositsana.
• Funa bubakha bukhumanyisa buri TIN yakakasibwile.

1. Wayo inzanjula yekimisolo induufu (isi sikombesebweele) nga tsinakhu tsisili khuwakho taa.

“Tax return” niyo inzanjula yebyekimisolo irebwa khufomu iyawaandikhibwa ni kamisona “commissioner”, khungeli yesi umusasuli wekumosolo awayo byefuna byewe mukhasela khesi babalilakho kumusolo nga umwene yibala khulwekimisolo. 

 Ukhwama wiwandisa ni URA khusikuuka shekumusolo kwositsana kukukhali kwe khusesula nga nufuna taa (Pay As You Earn) numurambi mutwela, wikombesebwa khuwayo inzanjula yekumusolo khusinzila khu likambila lyekumusolo.

“Tax Period” niyo imbuka yesi wakha khukhwanjulilamo kumusolo nga nukhabona; kumwiko, kumwesi oba iwiiki.

Due date nilwo lunakhu lushembayo khukhwanjula kumusolo ela nga singa ulubirisamo uwebwa sitambiso. Kimisolo kyanjulibwa khumbewo nga urambisa electronic systems-etax.

Manya siino:

1. a) Itsinzanjula tsye kimisolo kyoosi tsyakha tsyawebwayo nga tsibirila mumitendela kimituffu kikyawaandikhibwa, amala kamisona nyala walonda umundu yesitsana khuyetakha uyo ukhamanyile khuwayo itsanjula yekimisolo taa ne amala khusesula umundu uyo siliba likhatala lyakamisona taa.

1. b) likambila liwa ikhabi ya buraawa isi baakhali babekhali ba Uganda ta nga bawa tsinzakanisa mu Uganda khusasula buli lwanyuma lwekimyesi kitaru singa tsitnzakanisa tsabwe tsiba tsi tsakaanisibwile isi bakhali bakhupi bekumusolo taa.
2. Khusasulila kumusolo mumbuka

Wikombesebwa khusasula kamakobi kakaama mumisoro nga bifukhu byekhukhwanjulilakho bisiile khubirakho tawe khuwhiwala kamagoba khula kwiyongelakho ta. Nasiryo buli musoro kukwakhila khusasulibwa lili likoobi khukwhama isi gavumenti ya Uganda.

Unyala wa saba isi commissioner nga ubirira mukhirona akhwongeleyo siseela shekhukwanjulilamo kumusoro nenga sino sisiyusa lunakhu lwesi ukhakhila khubirisamo khusasula kumusoro ta ela nasiryo usasula kamagoba khulikoobi liba likhubanzibwa lyositsana khubirisa khulunakhu luwaba lushembayo khusasulilakho kumusoro.

Kimisoro kisasulibwa nga uwandikhisa khusasula khubirira khumbewo nga ubirira khulutimbe lwa URA “WEB portal” oba nga urambisa kumukata bandu kwa “ASK APP ya URA” (unyala khukikirusa khuhwama khu google store) oba nga umiina *285# ela wakhola khusasula lukanile mu bank, khubirira khu mobile money oba tsinzakanisa tsa Payway.