EIDARE LO AISUBUS LO AJOKAN

Kotoma Uganda, ipu aisubusaeta nu iswamaete konye omam iwadikauna ido, nu ipu akesi mam edaunete ekaru iswamaete noinoi naarai ikulepek aisubusaeta ngun emameete keda apirianut na apedor aidar ka aitopol aisubusaeta ngun. Ido ace ibironoros naarai mam ikulepek ecamunete atupit ikisila lu eyaitos aisubusaeta ka nat angun. Anu aitogogong ka aitolot aisubusaeta nu ejok, ekoto do ikulepek adumun aitutuonoro tetere ajenun ejok epone lo itoloset aisubus. Imarimaritai do okwap acoasinei nu ekotokin aisubus;

  1. OJEN EPONE LO EJAAR ESOKONI (UNDERSTAND THE MARKET)

Ingarakini na ijo ajenun agwelak kon arai esokoni, iboro lu ipuda ijo kosodi amisikin lu ibolobolotor ijo. Einakini do ijo apedor amisikin epone lo isupia do ijo ka agwelanar iboro ka aswamisinei kon. Ekoto ijo aingic nu ikamunitos esokoni ka erionget lo iwuta ijo alomar toma anu aitidisiar atwanianareta nu atitai.

  • Ijililu agwelak kon ka nu ikoto ijo ka ipudesia kon.
  • Ojen nu iswamasi osokoni tetere ijo amisikin epone lo ijulujulatar ipudesia agwelak, epone o ijulujular epone lo iswamatar iboro itosomaete acuman ka da lu ibolobololatar ijo.
  • Ongic kosodi ajenun epone lo ejatatar lu ibolobolatar ijo kwape nat agogong keck ane enonokatar kesi da tetere ijo idumuni arerengesio nu agelun lukon iboro ka aswamisinei ane ejaasi luce keere osokoni.
  • Ipima eitiai lo esokoni kon ka ajenun epone lo epoloa ngesi, ingarakini na ijo aipima eitiai lo ikapun lu ipedori ijo adumun ka da igaraman lu aticepak epedorete atakanun.
  1. ISWAMAU AINAPETA NU IKAPUN (CREATE A FINANCIAL PLAN)

Imoriarit na aimarun iboro lo ekotosi ikapun aisubus kon, eitolomun ainapeta nu epone alo ipedora ijo atacanar igaraman ka da angicun iponesio lu egitigita lu ipedora ijo adumun ikapun lu ikotokin ijo, kwape nat ailipunun aikopasia, aijaunun ainanakineta, arai bo nat adumun ie itunga lu imoria ijo aisubus (investors). Einakini na nu adumun ebe ejatatar aisubus ikapun lu edolitos anu aswam kosodi da aingarakin aitupit epone lo ejaar aitosomae lo ikapun kotoma aisubus.

  • Otiaka/ogelegel ainapeta nu ikapun ka igaraman lu aisubus ane ejaasi lu eraasi lukon ilope.
  • Osek yen ingarakin ijo aitolom anapeta nu ikapun yen erimaana. Epedori yen araun arai lu emonon ikapun ka ainanikin iloonin, lu akorak ikapun lu edisiak (microfinance) arai bon at ebank lo ikapun.
  • Igwaik agogong toma anu ekoto aisubus, itolomu ainapeta nu ikoto ijo aswam nu ekotosi ikapun kosodi aiswamaun ikapun tetere adumuna kesi.
  • Itolomu eipud kon lo ikapun lo epedorete ikapun kon adumun tetere ijo mam ilomari toma obajai.
  • Imono kosodi aitosom ikapun ngun apukoro aisubus ka aitopol.
  • Omou agangat na aicoreta nu epone alo itosomaere ikapun ejok arai ipudakin ijo. Ipedori ijo aikopaun ikapun obanks ido orai lo epatana aitac kosodi aigwaikin ainapeta nu epone lo ipedora ijo aitac kosodi aitosom ejok.
  1. AIJEN IKISILA LU APOLOIKITOS AISUBUS (KNOWLEDGE OF THE BUSINESS LEGAL AND REGULATORY REQUIREMENTS)

Odum aijen na epol na ikamunit ikisila keere lu epoloikitos epone lo itolosere aisubus. Atupit ikisila keere ingarakini aisubus kon mam adumun akiro anu mam atupit ikisila, edumuni do aisubus kon ekiror lo ejok ka ajenanut da na ajokan kosodi do ageun aswam oriora.

  • Iwadikaun ka erionget lo ikamunitos aiwadik aisubusaeta ko Uganda (Uganda Registration Services Bureau (URSB)) kosodi adumakin aisubus kon ekiror. Idumuni do ijo apapula arai asatipiket na aiwadikaun (certificate of registration) anu aisubus kon arai apapula na aiwadikaun da na erai na ekampuni (certificate of incorporation).
  • Odum enamba kon bon lo esolo (Tax Identification Number (TIN)) ane ejai erionget lo esolo (Uganda Revenue Authority (URA)) kotoma olago kec (website) arai aipejoikin kesi oyapesin kec lu iyapiatar ijo, arai mam da inomak esimu anu abure itosomai enamba 0800117000/0800217000.
  • Odum alasisi na aitolot aisubus ane ejai KCCA arai egombolola. Icamakini do na ijo aitolot aisubus kon aiboisit angin.
  • Inerakinos do keda erionget lo eyayit nu ikamunitos aisubusaeta epone ana ikoto ijo aswam kwape nat erionget lo ikamunitos nu adoketa nu iboro oUganda (Uganda National Bureau of Standards), erionget lo ikamunitos nu ikee o Uganda (National Drug Authority), ka ice da, anu adumun aicoreta nu ikamunitos ikisila lu ekotokin ijo atupit kotoma aisubus ngin.

Kiitunite: Eiwadikaun anu esolo, ekotokin ijo ajaunit kede iboro lu imarimaritai kokwap:

  1. Itunganan Idope ilope (Individual):Akadi na ejenitere ijo na akwap (National ID) arai mam idio iboro iyarei lu ejenitere ijo kwape nat apapulai nu alosit akwapin (Passport), akadi na ejenitere ijo aswam kon (Employment ID), alasisi kon na airenge emotoka (Driver’s License), akadi na ejenitere ijo kwape ikerait (Refugee ID), ka ace da.
  2. Anu ekampuni (Company): Apapula na aiwadikaun kwape ekampuni (Certificate of Incorporation), Inabai lu esolo lu ikulepek ekampuni (Directors’ TINs), Apapula na ekampuni na ikanyet aarei (Company Form 7), ka ace da.
  3. IDAR AIWADIKAETA NU ABEIT NU AISUBUS KON (KEEP ACCURATE BUSINESS RECORDS)

Idar aiwadikaeta nu ikamunitos epone lo elosia egwelet ka agwelanar aisubus kon nu abeit ido inapitete ejok. Ido ekoto itodunitos ejok epone lo ejatatar ikapun lu idumununei ijo ka epone lo igwelenena ijo iboro kon ka igaraman da lu itacenenei ijo. Ingarakini do na ijo atupanakin ka ajenun epone lo edumununa aisubus ameda kosodi aingarakin anu aitopol aisubus.

  • Ingit arisitin kon ane ejaasi lu itwegelete ijo iboro angina paaran keere na igwelia ijo iboro lu aisubus.
  • Oinak agwelak kon arisitin kec angina pak keere na itwegelia ijo kesi iboro.
  • Iwadik otaabo kon igaraman keere lu aisubus kosodi aidar aiwadikaeta ngun kere ka nu ikamunitos itunga lu itosomai ijo aisubus kon (eswamak).
  • Idar aiwadikaeta kon keere nu ikamunitos atacio na esolo ne ejai URA.

Akiro nu epolok nu edolit aijen nu ikamunitos aidar aiwadikaeta (Important things to note about record keeping)

  1. Epolok noi nu ijo aidar aiwadikaeta nu ikamunitos egwelet ka agwelanar na aisubus kon ejok ido iwadikatete kotoma amusugun. Arai ikoto ijo aidar aiwadikaeta kotoma angajep ace arai kotoma osirigin icelu mam eraasi lu o Uganda, ekotokin ijo aiwadik kosodi aijukar ailipa ne ejai lo epolokinit URA itacaunite ejok iboro yen einakit ijoikoto aiwadik aiwadikaeta kotoma angajep ace.

Kiitunite: Arai ekotoi aiwadikaet kanu akiro/emusago lo ejai lo ageun eroko ikar ikany engetakina, ekotokin do atacan esolo aidar aiwadikaet ngin kitoni ne edaunor atubio na emusago angon.

  1. Idar aiwadikaeta adaun ikar ikany ageun apak na engetakinor ekaru lo esolo lo ikamunitos aiwadikaeta ngun. Ingarakini na airereonat ongaren.
  2. Aiwadikaeta nu idario ekoto ojaasi keda akiro nu agwelanar ka egwelet lo aisubus nu edolitos ido ekoto ingaditete kotoma opone lo epatanar adumun/aijerun anu aijulakin aitaraun aiwadikaeta nu epatana aisiom.
  3. Iwadika ebaluwa ne ejai lo epoloikit URA kosodi ailip aidar aiwadikaeta kon kotoma angajep ace na mam erai amusugun arai bo okapun ice lu mam eraasi lu o Uganda.
  4. Ne mam awadikaeta ejatatar amusugun, ekotokino do ijo aitac egarama lo adumun ejulan lo esekun lo epolokinit URA anu aijul aiwadikaeta kon kitoni amusugn.

Koany: Aipuwes na aiwadikaeta kon nu idari ijo, elomunit keda apolus na aisubus kon. Aisubusaeta nu egwelununeta ikapun okaru lu edeparete Imilionin akwat akany lu oUganda ekoto idarete aiwadikaeta nu ireretos ipiriotin lu irerete aiwadikaeta nu aisubus lu ebai ebe “Audited books of accounts”.

  1. ISWAMA KERE NU EKOTOSI NU ESOLO (FULFIL ALL YOUR TAX OBLIGATIONS)

Ojen keere nu ikamunitos esolo kon kosodi aswam nu pedora keere anu aitidisiar esolo lo mam etacitai. Einakini na aisubus kon agwoetait na ajenun ebe esolo bo lo epone bo ani ebeit aitac ido apak bo ani ebeitor aitac. Ingarakini na ijo arimarit ikisila lu esolo keere.

  1. Aiwadikaun anu Esolo (Register for taxes)

Iwadikaun osodi adumun enamba lo esolo (Tax Identification Number (TIN)). Erai enamba lo esolo enamba lo isulai itomon lo itodunit aiboisit na atacan esolo oURA ka atiakunit ngesi ane ejaasi atacak esolo luce. Itosomao do enamba lo kwape ejenunet lo atacan esolo ka da ainerar kiding ngesi ka URA kotma akiro keere nu iamunitos esolo ka ikisila keere lu esolo.

Idio itunganan keere yen egeari aswam aisubus na itolomununei ikapun oUganda, ekotokin aiwadikaun anu aitac esolo. Erai enamba lo esolo lo erai lo itunganan ilope, mam emorio ido mam einakino ice itunganan aitosom. Edumuno enamba lo esolo abure ido mam icamuni idio itunganan aitatac ijo anu adumun enamba ngon

Add to Bookmarks
Please login to bookmark Close

Ingarakini ijo enamba lo esolo openesio alu ta;

  • Ayaun iboro ka aswamisinei akwapin arai ayangar iboro ka aswamisinei akwapin (Kinga na oUganda).
  • Ipedori ijo aimedaun kotoma ajokiso nu einakit ijo URA nu esolo. Kwape nat ailip ainyakakino esolo lo itacit ijo atitai, ka ace da.
  • Adumun aikopa ikapun lu edeparete imilionin akais akany obank.
  • Adumun alasisi na aisubus ane ejaasi lu apugan na okwap/arai oibuga lo oKampala (KCCA) tetere ijo ipedori aitolot aisubus aiboisit angina.
  • Aiwadik emotoka kon okiror kon.

Aiwadik alupok kon nu imilionin itomon kuju

  1. Enamba lo esolo lo isawan angupe angun lo itunganan ilope (Instant TIN for individuals)

Adoketait 1: Ipejok elago lo URA ane https://ura.go.ug  kosodi ane ebe “home page” arai ebe apapula na okuju, kicikak ‘Get a TIN’  arai ebe “odum enamba lo esolo”

Adoketait 2: Kitupakini, icikak ‘Instant TIN Application’ arai “ailip enamba lo esolo lo isawan angupeangun

Adoketait 3: Apapula na ebe “instant TIN Application”, icikak ‘click to apply for an Instant Tin’ arai ebe “ilip enamba lo esolo lo isawan angupe angun”

Adoketait 4: Kotoma apapula na “TIN Registration” arai ebe aiwadika adumun enamba lo esolo, osek “Individual” arai ebe “itunganan ilope” kwape epone lo ayen ilipit enamba.

Adoketait 5: Ileleb enamba lo akadi kon na ejenitere ijo akwap (National ID Number (NIN)), epone lo idumununa ijo ikapun (source of income), ka ne iboyiya ijo kotoma apak ngin (physical address). Aiboisio nu igwaikitai aicer nu arengak (asterisk (*) mam ebeit ajalakin mam ilelebitai.

Adoketait 6: Icikak ‘submit application,’ ebe “ijuka ailipa” konye kerek odaunite aitogogongor ebe mam ijo irai acuma (robot).

 

Koany (Note):

Arai irai ijo yen idumununei ikapun kotoma aswam, ekotokin ijo adumun enamba lo esolo lo ane iswamai ijo konye arai erai aisubus, ekoto ijo ojaasi keda apaarasia nu ewadikaunor aisubus, ekiror ka enamba lo aisubus da lasima ekoto ojasi. Idau ijo aijukar ailipa kon na enamba lo esolo, idumuni do ijo enamba lo esimu anepeanen keda da apapula na apak adio (provisional) na itodunit ebe idau ijo aiwadikaun adumun enamba lo esolo (TIN certificate).

  1. Aitosom Elago lo URA (Through the URA Web portal):
  • Ipejok elago lo URA ane ta – https//ura.go.ug.
  • Ijeru apapula na ikamunitos nu ikoto ijo (arai bo nat ikoto ijo aiwadikaun kwape itunganan ilope arai bo ekampuni (Individual or Non-Individual).
  • Ileleb apapula ngin omam aimurokin adio aiboisit na ekotoi ijo ailelel lasima (boxes).
  • Item aijerakin (upload) apapula na ileleb ijo olago kosodi airikakin nu ebeit.
  • Itolomu apapula na ijeruni ijo na idau ijo aileleb kosodi aigwaikin akan. Nepepei keda apapulai ace nu ekotoi, oyanga do apapula ngin oyapesi lo URA lo iyapiatar ijo.
  • Iinakino do ijo abongokinet na ikamunit ailipa kon na enamba alo esolo arai edaun acamakin ijo adumun enamba ngon.
  1. Ileleb esolo lo abeit eroko apaarasia nu aitac edolo (File correct tax returns (where applicable) before the due dates)

Eraasi apapulai nu elimorere esolo lo ebeit aitac (tax return) aiwadikaet na itolomuno opone alo ecamakitor apolokinton URA na itosomai atacan esolo alimora/aitodiara ikapun ke lu edumunit ngesi kotoma apak na esolo kwape epone lo ebilakinor ngesi bon anu alimor esolo lo ebeit aitac. Edaun aiwadikaun keda URA anu esolo edio keere alemar esolo lo anyamak eropit ane ejai aswam adope, ekotokin ijo aijukanar aiwadikaeta kon ne ejai URA anu esolo kotoma apakio nu elimorit ekisil lo esolo.

Apak na esolo (tax period) erai awojau na ekotore atacak esolo aijukar aiwadikaeta kec nu itodunitos ikapun lu edumuna ka esolo lo ebeit aitac. Etub apak ngin oroko atacan esolo ijukara apapulai kec, itegelio do atacan esolo anu aiyap arai amamus aileleb apapulai. Ilelebio do aiwadikaeta nu olago itosomaete ne ebakai ebe – etax.

 

Epone lo apapulai (Return type)

Apak na ebeitor aileleb ka nu iwadikaikina toma (Due date and filing remarks)

Esolo lo ikapun lu edumununos (Ameda) (Income tax)

•        Ekotoi ijo eileleb apapulai alimora eitiai lo ameda ana iwomit ijo ebe ebeit ijo adumun kotoma okaru lo aisubus:

(i)       Anu ekampuni (For non-individuals (e.g companies)): Ekotoi ijo aileleb apapulai irwan aarei anu ikapun alu iwomit ijo ebe ebeit ijo adumun. Atemasi ebe kotoma apak arai eroko apak na awasia na elap alo ikanyikini ape okaru lo aisubus anu esolo alo ebeit ijo aitac keda apak toma arai eroko ekaru lo aisubus engetakina.

(ii)     Anu itunganan ilope (For individuals): Ekotoi ijo aileleb apapulai anu esolo alo iwomit ijo ebe ebeit ijo aitac. Atemasi ebe eroko arai toma apak na awasia na elap alo iwunikini, akanyikini ape, ikanyikini aangon, arai lo itomonikini aarei kotoma okaru lo aisubus.

•        Ekotokin ijo aileleb apapulai ka aijukar ne ejai URA nu itodunitos ikapun do  kon lu abeit lu idumunit ijo imoriarite ikapun lu idumunit ijo otogoi kon lu ipagisanarit ijo (arai ejaasi) anu angin ekaru lo aisubus eroko apaarasia nu ilapio ikany ape ageun ne engetakinor ekaru lo aisubus.

 

Konya: Itunga lu/aisubusaeta nu egwelununete ikapun lu edeparitos imilionin akwat akany okaru, ibusakinit eileleb apapualai kec osodete aijukar keda itabon lu aisubus lu ewanyanaritos lu awanyanarak itabon lu aisubus lu iwadikauna keda erionget lo ikamunitos awanyanar itabon lu aisubus ko Uganda (Institute of Certified Public Accountants of Uganda).

Esolo lo Ameda na iyatanakin oboro adoketa nu asobio ka aitoloto kec (VAT)

•        Arai iwadikauna ijo anu esolo lo ameda na iyatanakin oboro kotoma apak na asubio ka aitoloto kec (VAT), ekotoi ijo aileleb apapulai nu esolo angon kosodi aijukar ne ejai URA angon elap eroko atomon akany etubo nu olap alo etupakini.

 

•         

Esolo lo Eswamak (PAYE)

•        Arai iwadikauna ijo anu aitac esolo lo itatacio eswamak, ekotokin ijo aileleb apapulai kosodi aijukar URA anu esolo alo itatacio eswamak, arai bo nat lo etiakanaro oropit eroko etaca eswamak angina elap eroko apaarasia atomon akany etubo olap alo etupakini elap lo ikamunit eropit.

Esolo lo iboro alu esubio akwap arai lo itatacio iboro lu ekotoi odit aitosomao kec akwap (Excise duty)

•        Arai iwadikauna ijo anu aitac esolo lo itatacio iboro lu esubio akwap arai ngun lu ekotoi aitidisiar aitosomae kec, ekoto ijo aileleb apapulai nu esolo angon angin elap eroko apaarasia atomon akany etuboro olap alo etupakini (15th day of the following month).

Esolo lo etiakanaro eroko etaca (Withholding Tax)

•        Arai irai ijo yen esekunit apugan kwape lo itiakanari esolo ane ejaasi lu ebeit aitac ikec ikapun lu itwegelitere ijo iboro lu aisubus kec arai anu aitac iboro lu itosomai aisubus arai atacio na aswamisio nu apirianut (professional services). Ekotoi ijo aileleb apapulai ka aitac esolo lo etiakanaro eroko etaca angina elap eroko apaarasia atomon akany etuboro nu olap alo etupakini.

Ace (Others)

•        Anu ace apapulai keere nu ebeit aileleb arai esolo lo ebeit aitac kokwap na ikisila alu esolo, ekoto ilelebai ka aitac kotoma apak na elimoritai okisila alu esolo.

 

Koany (Note)

  1. Aiwadikaeta nu esolo lo ebeit aitac keere ekoto ijukarai kotoma opone alo elimoritai ido epedori apolokiniton URA asekun idio itunganan keere aingarakin atacan esolo lo ipikori aileleb apapulai nu ido orai ngesi nges etaci igaraman ngun.
  2. Ecamakit ekisil agwelanarak lu aswamisio lu ejaasi kinga na oUganda ido itwegelete aswamisio kec ne ejaasi agwelak lu oUganda apedor na aileleb apapulai kec nu esolo irwan aangon okaru arai itwegelete kesi aswamisio ne ejaasi lu oUganda lu mam itatacio esolo.
  3. Aitac Esolo kotoma apak (Making timely tax payments)

Ekotoi ijo aitac esolo kon lo ebeit aitac eroko apaarasia nu etubokitai anu aileleb apapulai ka aitac esolo edauna. Ingarakini do na ijo anu mam aitac egelit arai ameda na etukokini URA ijo anu aitumor aitac esolo kotoma apak. Anu angun, edio esolo lo ebeit aitac erai ebaaja ane ejai apugan ana oUganda.

Ipedori ijo aiwadikaikin ebaluwa ne ejai lo epolokinit URA aijukar ailipa kon tetere ecamakini ijo aileleb apapulai kon ace pak etubor apak na ebeitor, konye mam na ijulakini apaarasia nu ebeitor aitac esolo ido itatacio do ijo ameda (interest) toma na ejai edio esolo keere lo esalakini mam etacitai ageun kotoma apak na abeitor aitac.

Etacio do esolo opone alo ijo aiwadikaun anu aitac esolo. Iwadikaun ijo olago itosomai agola na oURA arai aitosom ne ebakai ebe “ingit URA” (Ask URA App) (ipedori ijo aijerun na ane ebe “Google Store” arai aingadis na Google) arai aicikakin esimu *285# kosodi aitolomikin aitac arai obank, okapun lu osimu arai bo ne ebe aswamisio nu erot lo aitac (Payway services).

 

Adoketa nu aiwadikaun aitac (Steps to register a payment)

Adoketait I: Ipejok elago lo URA https://ura.go.ug  kosodi apapula na egeari (home page), kicikak “Make a payment”  arai ebe “otac”

 

Adoketait II: Kotoma anu imarimaritai kokediany, kicikak “Generate a payment slip”  arai ebe ijer apapula na ingarakini ijo anu aitac kosodi asekun “ Click here to register a payment” arai ebe kicikak ne anu aiwadik anu aitac.

 

Adoketait III: Kane ebe “payment registration” arai ebe “ne iwadikaere anu aitac”

  • Kwap na anu ikamunitos atacan esolo (Under Taxpayer details), ilelebik enamba lo esolo lo alo atacan esolo, ekiror atacan esolo ka ne ejai ngesi (district/city)
  • Kwap na “period selection” arai ebe “apak”, kosek apak na itai ijo esolo ke (tax period for which you are making payment)
  • Kwap na “basis of payment”, arai ebe “inyobo eyaunit atacio na” kosek ibore yen inakit ijo aitac esolo ngon

 

Adoketait IV: kwap na “payment details>>Tax head” arai ebe nu ikamunitos atacio>> akou na esolo, kosek akou/apolou na abeit na esolo lo ikapakina ijo aitac. Kwape nat esolo lo ameda, kosodi aicikakin “load periods” arai ebe “ijerak apaarasia”.

Adoketait V: Kwap na “ijerak apaarasia”, ilelebik apaarasia nu apak ana ikoto ijo aitac eke esolo kosodi aicikakin “Add period”  arai “iyatak apaarasia”

Adoketait VI: itupakini, ilelebik eitiai lo isirigin alu ikoto ijo aitac.

Adoketait VII: Kwap napayment methods”, arai ebe “epone lo ikotor ijo aitac” ilelebik anyukutan nu ejaasi aput na itodikitai ijo kosodi “Accept and Register”.  Arai ebe, ocam kosodi aiwadikaun

Adoketait VIII: Idau ijo aijukar, ijerekino do ijo apapula na ejaasi isulai lu ingarakinete ijo aitac esolo ngon. Oric do kwana ijo isulai ngun lu iwadikatai apapula ngin arai ikoto da ijerak apapula kon kosodi ayangar obank anu atacia esolo kon arai aitosom atacia kede isirigin lu esimu arai edio epone keere lo aitac lo ecamunit URA.

Koany (NOTE)

  • Mam URA arai edio eswaman keere ijai isirigin lu etacete itunga anu esolo.
  • Ekoto ijo atiakanar idio ikapun lu esolo keere kwape nat esolo lo etacete eswamak lu enyamete eropit (PAYE), eroko ijo etaca.
  • Ne duc egeunor ekaru, igwaik ainapeta kosodi airereonor esolo lo iwomit ijo ebe edoli/ebeit ijo aitac. Itosomai do ijo epone lo alosia aisubus okaru lo atubor kwape nat eitiai lo ikapun alu agweluna anu ajenun epone lo ebeitor ngon da ekaru ajaun.
  • Ipejok eyapesi lo URA lo iyapiatar ijo any aingit adio aingiseta keere arai anu adumun agangat.
  1. Ayauno na iboro akwapin (Importation of goods)

Epedoro ayaun iboro lu akwapin arai edaun alimor ane ejaasi lu esolo arai aitodia anu ebe;

  1. Iboro lu ebeit aitosom ore (oUganda): Eraasi do lu iboro lu eyauno bon bon anu agwelar arai aitosom oUganda.
  2. Aingadao (Warehousing): Ne do mam lo ayaunan iboro ekapakinar aigel ike iboro anepepei arai kotoma apak ngipengin, ekotokin do iboro ingadakin aingadis na itemokitos lu esolo kitoni apak ngin na elemunere kina. Noi noi kotoma apak na ilapio ikany ape, konye epedoro aiyekakin kitoni ilapio ikany aangon.
  3. Iboro lu ebukio oUganda (Transshipment): Ne do itorere iboro lu ejaasi orot ne ejaasi ne idarere ikoruon ageun aiboisit adope toni ne ejai ace arai emotoka edpe toni ne ejaai ece arai bo aboogi adope toni ne ejaai ace kotoma aiboisio angun nu igaligalitai anu esolo arai bo orotin ngun lu ecamakitai anu aitolosi iboro ngun.
  4. Iboro lu itorere Uganda (Transit through): Eraasi lu iboro lu eyangario anu aitosom akwap ace nu mam eraasi nu eupanara ka Uganda. Apolou ebe itorere do kesi Uganda aitoria eroko edolo aakwap na ebeit ayangar kesi.
  5. Ayauno no iboro anu apak adio (Temporary importation): Ne do eyaunere iboro anu apak adio na elimora ido okototete ainyakar edaun aitosom. Erai anu ekaru edope ido epedoro aiyatakin arai ilip ilope aisukunyaro ane ejaai lo aepoloikit nu esolo alo iboro alu eyauno akwapin oURA.
  6. Ne itemonokinere nu ikamunitos ayanganar iboro akwapin (Export processing zones/Free zones). Esekunit do erionget lo esolo lo iboro alu eyauno akwapin aiboisio nu itemonokinere iboro lu eyanganaro akwapin. Iboro do lu eyauno kesi ido mam itatacio esolo konye ekoto do kesi oraasi lu eyauno, aitemonokin ido anu ayangar akwapin (ekoto akais akany auni angun kwatat lu iboro alu oraasi lu eyangaro akwapin idol u esalete anu aitosomao oUganda oraasi akais aarei kwap angun kwatat).

Iboro lu edolete idolas lu America ilukumin iyarei ($2,000) lu eyauni ekaloton lo lem ejaai kinga na oUganda adaun apak na edepari isawan akais aarei ka iwongon ecamakino ayaun iboro ngun ido mam itatacio esolo. Konye ekoto do lo aloton oupasi ka ike iboro ido olimorite ane ejaasi lu esolo. Ekoto do iboro ngun oraasi lu mam erai lu ebeit akoranar, lu ipaper, lu ipajan arai lu ebeit agwelanar konye oraasi lu ebeit ilope aitosom.

Kiitunite. Aitolomun iboro kinga ane (clearance) mam ekotokin agwoikinton URA (clearing agent) konye do itolomuno iboro ngun kinga kotupitete awadikaet na ebe form PB4 na itapapanitai na ingarenikini eswaman lo anu esolo

Eyaun iboro aiboisit na engicere nu ikamunitos esolo (customs area) kwape nat aiboisit na elomarere akwap ace (border entry point), ekoto alimokin eswamak lu ikamunitos nu esolo itunganan yen ebeit aitac keere nu ikamunitos esolo lo itatacio iboro ngun lu itolomunitai. Epedori yen araun itunganan ilope iboro arai bo nat yen ititingikitai iboro ngun da imoriarite lu iswamaete aswam na eingaranakin itunga anu ikamunitos esolo lo iboro alu itolosio akwapin (cutoms brokers), lu egwoikitos lu esolo (agents) ka da etolotok iboro (transporters) lu ejenara kwape nat etodunak iboro (declarants).

Alacakino na iboro (Clearance of goods)

Ijalak ijo iboro lu ewupasi keda olope lo aloton lu ineritai kokuju, ne ijaar ijo adumun alacakino na ikon iboro ane ejaasi lu ikamunitos nu esolo lo iboro alu elosete orot ailom akwapin (URA Customs), ekotoi ijo aitosom aswamisio nu alu ecamakit URA aingaranikin itunga lu itolosete iboro (Customs agent) anu aingarakin ijo aitemonokin keere nu ikamunitos iboro kon kotoma apirianut. Ecamakit do ekisil ngun lu esekunit URA angaranakin atacak esolo (customs agents) ainanikin aswamisio nu aipiriokit ne ejaasi atacak esolo lu ayaununak iboro akwapin ka lu eyanganarete iboro akwapin. Angin ekaru, ecilanikini lo epoikit nu esolo alo ikalotok alasisin ne ejaasi lu ingarakinitos atacak esolo ido igwaikino do kesi keere olago lo URA www.ura.go.ug tetere epatanikit atacak esolo adumun.

Iboro keere lu eyauno akwapin toni Uganda ekoto olimoritete ane ejaasi lu esolo alo ikalotok, arai caat ice kwape nat awat alu atwak nu eyauno Uganda bon ngesi epedoro ajalakin ayangaro mam itolomunitai aiwadikaet na itodunit ebe alomu toma akwap (entry/declaration).

Ijo arai bo nat agwoikiniton kon lo elosi alimor/aitodiar iboro kon ngesi elosi aitolomikin nu ikamunitos iboro toma aiwadikaet na itodunit ebe eraasi ngun iboro lu eyaunitai akwap ace obalasi amusugun “Customs Single Bill of Entry” arai “the Single Administrative Document (SAD)” ebe aiwadikaet ngin na itoduni epone lo iboro lu eyaunitai akwapin arai lu eyangaro kinga, eitiai keck a esolo lo ebeit aitac.

Aimarun eitiai lo esolo alo ebeit aitac anu iboro alu eyauno akwapin (Computing tax payable at importation)

Imaruno esolo lo itatacio iboro lu eyauno akwapin kotupitete eitiai lo iboro, itiaisinei lu esolo kwape ejatatar itiyaisinei koponesio kec ane ebakai ebe “the customs tariff nomenclature (EAC- CET)” ka da ne ebunitotor iboro arai da nat ace nu itemonokitai kotoma okisila kwape elimoritere abungeta (schedules) nu ikamunitos ngun kokisil lo ipugat esolo lo ikalotok lu okide na Africa lo okaru lo 2004 (the East African Community Customs Management Act (2004)).

Kiitunite (Note). Idio itunganan yen mam erimakini ainapeta nu ekoto ekisil, egwauni emusago ido epedoro aitegel arai aigwaikin amabusu, kotupitete keda epone lo emusago lo egwaunit ngesi.

Epone lo imarunere eitiai lo iboro alu eyaunitai akwapin (Customs Valuation)

Imarunete do lu esolo alo ikalotok eitiai lo iboro anu apedor ajenun eitiai lo esolo lo ebeit aitatac iboro ngun arai kotoma oitiai ke arai da nat kwape eitiai lo edumuna anu angun kwatat lu iboro (specific and ad valorem duties/taxes).

Eitai lo iboro (Customs value): Anu iboro alu itorunitere orot, agaali, ka da oicor, imoriarit do eitiai kec ebei lo iboro angun, eitiai lo etacitai anu ayuaritor iboro ngun kotoma ationis adio na etakanikini kesi orot (insurance) ka eitiai lo etacio anu aitolot iboro (freight), ka da aijulujuleta ace. Konye ngun lu itorunere odege, imoriarit do eitiai kec eitiai lo egwelitere iboro, ka da eitiai lo etacitai anu ayuaritor iboro ngun kotoma ationis adio na etakanikini kesi orot (insurance) (C&I).

Tetere aimarun eitiai lo esolo lo itatacio iboro lu alotok orot, itosomao iponesio ikanyape (06). Epone lo epol noi noi aitosom erai lo ebei lo egwelitere iboro (transaction value method). Lo ngesi erai ebei lo abeit lo egwelitere iboro ngun arai lo itatacio yen agwelan iboro. Konye, ejaasi do nu ekotoi itolosikinai anu eitosom epone lo. Ne do mam eitiai/ebeei lo iboro epatanar ajenun, mam do itosmao epone lo. Itosomao do iponesio luce anu ajenuna eitiai lo iboro kotupitete epone lo inapitere kesi. Iponesio lu eraasi: eitiai lo iboro alu eputosi (identical goods value method), eitiai lo iboro alu iswamaete kwape angupeangun lu ekotoi eitiai kec (similar goods value method), eitiai lo imaruno eimarun (deductive value method), Eitiai lo ipimauno eipimauno eipimaun (computed value method) arai eitiai lo awasia do arai mam keere lu imarimaritai itosomasi (fallback method).

Aitac Esolo lo iboro alu itolosio lu akwapin (Payment of customs duties)

Edau agwoikiniton URA/ilope iboro (agent) arai eswaman lo URA (anu iboro alu atipet lu itapapanitai nu esolo) aitodiar iboro anu esolo, itolomuno do eitiai lo esolo lo itutubikitai anu iboro angun (an assessment) kosodete ainakin atacan esolo tetere do ngesi etaci esolo, arai ejaai esolo lo ebeit aitac

Add to Bookmarks (0)
Please login to bookmark Close
Skip to content