Ngat ame ocoye me kwanyo  ocolo(Withholding agent) obedo ngat ame cik yeeye me kwanyo kede gwoko cente ame oculo. Me bedo ngat ame gwoko cente angat moro kikien ame myero ongol me ocolo;

• Omyero ibed i kin dano ame oyero onyo ame cik yeeye me kwanyo ocolo
• Omyero ibed culo cente i kom biacara moro kiken ame tye i te cik me WHT.

NGEC: Ocolo ame okwanyo ni romo bedo ocolo me agiki onyo cente ame kony boti

Me Agiki: Iite sistim me agiki ikom ocolo ame ngat aculi ngolo, wel ocolo ame ongolo bedo dong ocolo ducu kede me a giki me oculu pi cente ame mwero icul ikom cente amee itio dang doki cente ame okobo ni;

1. Acul cente ni pe bi medo ocolo i kom cente me en onwongo
2. Wel cente ni pe omedo ikom wel cente okene ikom acul ocolo pi tyen kop me nongo wel cente ame otwero culo;
3. Pe oyee ni ikwany cente moro kiken ame itiyo kede onyo orweny ame yin inwongo ikare me nwongo cente kede;
4. Pe obino dwoko cente me ocolo moro kiken alubere kede wel cente ame iwongo.

Men ame otwero culo: I te yub me culo ocolo ame ongolo oko ame pwod pe oculu ngata ame otio tic nyo ame omio jami, ocolo ame ogwoko ikom jami mogo ame now tye I mwaka lim noo. Nyata ame jo aculu myero coo waraga me culo ocolo onyo karatac ame miyo ngec me wel cente ame onwongo onyo culo apokapoka ame tye i kin ocolo ame ogwoko kede ocolo ame myero ocul i kom cente ame onwongo.

Ocolo ame okwanyo apwod pe culu ngata myero ocul twero bedo ka otye aculo cul moro  onyo alubu;

• Ocolo ame ya ikom tic adano tio (PAYE)
• Jami kede tic
• Jami ame okelo ilobo aooko
• Wel cente adano ame tiyo tic diro
• Magoba/Gin ame opoko
• Culu ame ya ikom gin onyo jami calo oot apanga
• Cul pi jami akunyu itee lobo
• Cul ame oculu bot won jami kun oyee ni ngat okene ayee ti kede ginoro no
• Wel cente ame oculo pi tic
• Cik me tic ame ya idul amiyo tic i Uganda
• Wilo jami ibot ngat ame pe bedo anywali me lobo man kede akun now yin ibedo anywali me lobo ni
• Cul ame imiyo i kom cente ame otiyo kede i cim cing
• Otic ame pe obedo onywali me lobo man
• Otic ame pe obedo onywali me lobo man ame gin miiyo kony me intanet

1. GWOKO OCOLO IKOM LIM ONYO CENTE ME TIC (DUL 126 ME CIK AKWAKO CENTE AME JO TIO (ITA)

Ocolo me lim ame ya ikom cul pi tic ame itio ote culi iyee (ma pol kare jo ngeyo ni cul ame oculu alubu kit ame oculi jo kede apapat idog tic ame jo tio) okwanyo ibot ngat atiyo kede lim onyo cente ame en nwongo bala adwogi me tic angat acel acel ame opore pi dwe acel acel kun ocwalo bot dul ame kwako lim me Uganda.

Ocolo joo ame obedo onywali me lobo man okwano kit man:

Pi jo ame pe obedo onywali me lobo man, wel ocolo gi okwano kit man:

1. Ocolo ame okwanyo i kom wel cente ame oculu pi tic diro

cul me biacara onyo tic bot ngat ame obedo anywali me lobo man omyero okwany iye ocolo ame romo pacen abicel (6%) me wel cul ame ocule kede.

C.     OCOLO AME OKWANYO IKOM GIN AME OLOYO I TUKO

Ngat ame culo pi cente ame oloyo aloya i tuku moro kiken omyero ocul ocolo i kom wel cente ame en aculo ame romo 15%

D.     OCOLO OKWANYO IKOM JAMI KEDE TIC ATIA

Kan ame Gamente me Uganda; Dul a gamente; gamente me tedero; kampuni ame Gamente tye kede miti iye onyo ngat mo kiken ma ki yero i lok ame omiyo ki ladit ma loyo lok kom lim, culu wel cente ma romo million acel bot ngat moro kiken i Uganda pi miyo jami, jami ma pat pat onyo tic mo kiken, ngat ma culo ocolo ni omyero ocul ocolo ame romo 6% me wel cente ame oculo pwod pe oculo.

Pire tek me ngeyo ni ocolo oketo i kom cul moro kiken pi biacara ka cul ducu pi biacara moro no okato wel cente ame romo million acel

E.      Ocolo ame okwanyo i kom jami ame okelo ilobo aooko

Joo ducu ame kelo jami i lobo Uganda kun ya ilobo okene omyera ocul ocolo ame ogwoko i kare me kelo jami i lobo Uganda ame olwongo ni Customs Value pi jami ame tye 6% abongo kwanyo jami ame ocwalo bot dano ame pe oculo ocolo i kom cente ame gin onwongo

F.      Ocolo ame okwanyo i kom magoba ame oculo

Dano ame bedo i lobo man ame obedo anywali me kan ame culu magoba bot ngat okene ame ame dang obedo anywali me lobo man omyera ocul ocolo ame romo 15% me wel magoba ame oculo. Ocolo ame okwanyo ni pe tiyo ka:

• Magoba ame dano akome culu
• Magoba, ma pat ki magoba ma ya ibot gamente, ame oculu bot
• Magoba me cul ibot kampuni dok bot kampuni ame gin tio ked gi.
• Magoba me oculo pe oculo ocolo i cing ngat ame tye anwongo.

Nen ni ocolo ame okwanyo ikom magoba obedo ocolo me agiki ame okwanyo i kom: –

1. Culu magoba i kom cente ame ogwoko onyo jami mukene ame obedo me a gamente ame Bank me Uganda miyo bot ngat moro kiken
2. Dul (bala Banki) bot ngat ame bedo i kabedo moroni ame pe tye kede rwom me agwok

• Dul (bala Banki) bot ngat ame bedo dong pacu calo cente me weyo idog tic

1. Dul (bala Banki) bot iryonget ame otamo.

G.  Ocolo ame okwanyo i kom cente me opoko

Dul ame obedo kampuni ame culu cente bot acat wil ame obedo anywali me lobo man, omyera ocul ocolo ame romo 15% me wel cente ame oculo, abongo ocolo ame onwongo ibot acat wil. Nikwanyo ka ngat ame tiyo kede dul ni obedo dano kikome ame tye kede cing (ngat ame bedo kanu), ocolo ame okwanyo ikom gi ni calo

H.  Kwanyo ocolo i kom cul ame ya ilobo okene

Ocolo oketo i kom ngat moro kiken ame pe bedo i lobo man kun nwongo lim mo kiken, magoba, cul me ot, cul me jami ma tye i lobo onyo cul me gwoko lim bot onywali me Uganda. Ocolo ni ogwoko bot acul cente ame romo 15% me wel cente ame oculo ame pwod pe oculo onyo ocwalo wel cente ni. Ento, man pe tiyo i kom wel cente ame ya ikom tic a dul a jo ame pe obedo onywali me Uganda ame culo i lobo okene ento ngat ame bedo i lobo man pe culo ocolo ka:

Kwanyo cente ki i debentures ma ki miyo mapol pi yub me nongo cente me culo banya me timo biacara i Uganda; ki

1. Dul ame ongeyo gi pi lwak
2. magoba ame ki culo i kom banya ame oculo oko i lobo apat kede Uganda

I.        Ocolo ame okwanyo i kom cul bot otuku ame pe bedo i lobo man

Ocolo oketo i kom cente ame onwongo i lobo Uganda ibot ngat acel acel ame pe obedo anywali me lobo man, ngat ame tuku, onyo dano ame tuku tuku, wer onyo dul mukene ame gi rwate kede. Ocolo ni oketo i wel ame romo 15% me wel cente ame onwongo bot atuku. Ka ocolo ni oketo i kom gurup, ngat acel acel ame tye i gurup ni tye ki twero me culu ocolo ni.

Cik me gwoko ocolo ma tye ite cik man oketo i kom ngat ame tye aculo e.g. ayub, atic, onyo ngat ame kit man. Ocolo ni oculu ame pwod dano ni oya oweko lobo ni.

J.       Kwanyo ocolo i kom cul ame oculo bot otic ame pe obedo onywali me lobo man onyo odiro apapat

Ocolo ame okwanyo oketo i kom ngat moro kiken ame pe obedo anywali me lobo man ame nwongo cente ilobo Uganda – source service contract. Man obedo winyere ame iye iyub ame pire tek tye me timo tic ame miyo cente ame yaa I lobo Uganda, jami moro kiken ame omiyo i te winyere ni tye ame rwate kede yub man. Karatac onyo waraga me tic man ya kun i lobo Uganda pe tye iye waraga me tic. Ocolo ni oketo i wel ame romo 15% pi wel cente ame oculo bot ngat ame pe bedo anywali me lobo man i te cik me tic ame onwongo i Uganda.

Ngat moro kiken ame odonyo i winyere man me tic kede ngat ame pe bedo anywali me lobo man, myero, i kin nine 30 me donyo i winyere man, me tito bot Komiti kit kare ame tic man, ki me tito lok i kom ngat ame pe obedo anywali me lobo man kit ame cul omyero ocul kede, wel cente ducu ame winye man omoko alubere kede lok man, lok ame omiyo bot adit ame loyo tic.

Nen ni ka pe i miiyo ngec bot adit ame loyo lok kom gamente, nwongo ngat amyero ocul ocolo man onwong myero bed ngat ame pe bedo anywali me lobo man. Dano ni tye kede twero me nwongo wel cente ni ibot ngat ama pe obedo anywali me lobo man.

1. Kwanyo ocolo i kom cul cente me kony ikare me peko

Anyali me kan ame tye aculu cul pi tic bot ngat ame pe obedo anyi me kan bino kwanyo pacen apar (10%) ikom cente oribere ducu ame oculu bot dano no. Cik ni tye ibok cik me lim (Part X1 of the third schedule of Income Tax Act)

1. Kwanyo ocolo i kom cul ame omiyo bot ocat cente kun tiyo kede cim cing

Cik oloko I mwaka lin 2018/2019 obin okelo pecen apar (10%) ikom cente ame jo atio tic me cwalo kede gamo cente ni beo cim cing (mobile money)

1. Kwanyo ocolo i kom cul ame omiyo bot dano ame cato wil

Aloka loka me cik me ocolo pi mwaka lim 2020/2021 omedo wel ocolo ame ogwoko i kom cul ame oculu bot atic ame cente me kony ikare me peko ki dano ma cato wil ya i 6% naka 10%. Pi man dong, nino dwe apar abic (15^th ) me dwe ame lubo.

N.   Ocolo ame okwanyo ikom jami ame omedo rwom gi (VAT)

Ocolo ame okwanyo ikom jami ame omedo rwom gi (VAT) obedo yoo me culu ocolo ame mito ni dano ame oyero (ngat oyero) me ocoye i VAT me gwoko 6% me wel ocolo i kom cul ducu ame oculo bot ocat wil ame ocoye ite VAT onyo bot dano ame pe ocoye ite VAT ento miiyo jami pi wel ma rom aroma onyo dang ame kato Ushs 37,500,000 (nucu me mwaka acel me VAT ame ogwoko).

Atic ame kwanyo cente ni omyera ocwalo bot URA wel cente ame okwanyo (onyo ame onongo myero nwongo okwany), i kin nine 15 inge agiki me dwe ame oculo iye cente ni. Ka ame okwanyo ocolo ibot atuku/outuku ame pe obedo onywali me lobo man, ayub/atic/gin ame oketo acal kitu

nino me yub onyo i nino ame pwod ngat ame pe bedo i lobo ni oya kede i Uganda, ame nwongo tye con.

Atic ni omyero ogwok rekod URA me neno cul ducu ame oculo bot ngat ame oculo ocolo man kede gwoko pi mwaka 5 inge agiki me mwaka me lim ma rekod ni kubere kede. Nikwanyo ka tye iye