VAT nomushoro ogurikongyegwa aha e’beyi eyiwagura ebintu nobuhereza aha myanya etarikushwana omukukora nokubigaba. Omu Uganda, VAT neyihwa aha bintu nobuhereza ebirikugabwa (ebishemereire kwihwaho omushoro) hamwe nebintu ebirikuretwa omwihanga oyihireho ebyo ebitashemereire o’kushashura VAT. Ebirikugambwa ebi nibatekwa o’kuba nibikogwa omuntu orikwihwaho omushoro (ohandikigwe ninga oshemereire o’kwehandikisa a’ha VAT).
OKWETEGYEREZA EBIGAMBO E’BIKURU OMU VAT
Ebi nebintu nobuhereza ebirikugabwa ebikorigwe ninga biresigwe omu Uganda omuntu arikwihwaho omushoro (abantu abehandikisize ninga abashemereire o’kwehandikisa a’ha VAT). Ebintu ebi nibyihwaho omushoro ninga bigabwa ahabwabusha. Eki nikimanyisa ngu nibyihwaho omushoro ogwa VAT kandi bigabwa byashashurigwa.
Ebyokureberaho e’byebintu nobuhereza ebirikwihwaho omushoro o’gwa VAT harimu,
Ebi nebintu nobuhereza ebitarikubagwaho /ebitarikwihwaho VAT. Nibyorekwa omukicweka e’kyakashatu ekyeiteeka e’rya VAT. Ebyokureberaho ebyebintu ebitarikwihwaho o’mushoro birimu;
MANYA: Omuntu Orikugura nokuguza ebintu ebitarikwihwaho omushoro byonka, tashemereire o’kwehandikisa aha VAT kandi orikukora ebirikubarigwa ahari 0% na 18% ashemereire o’kwehandikisa o’kugirangu babugane nebyetagiso e’byokwehandikisa.
Egi nenshashura erikwakigwa omumuringo gwa’sente ninga ebintu, omubwijwiire ninga omubicweka omuntu yagura ninga akaguza ekintu ninga obuhereza.
Omuntu ariimu omuntu bintu, abantu abakwatanisize, ekibiina, ekitongore, ekibiina ekyabahumwiire emiriimo, Gavumenti, ekicweka e’kyobutegyeki bwa gavumenti hamwe nikitongore ekiri aharukarara.
Omuntu orikwihwaho omushoro nomuntu oyehandikisize aha VAT ninga otehandikisize konka ashemereire o’kuhwandikwa aha VAT.
Ogu nomushoro ogurikushashugwa ninga ogushemereire okushashugwa ahabwebyagugwa ninga ebyaruga aheru yeihanga ebirikwihwaho omushoro omuntu orikwihwaho omushoro, Ekyokureberaho, omuntu yaba nakora ameizi kandi akagura ebyokugabikamu, omushoro ogwa VAT nigubagwa ahabyokugabikamu erikwetwa Input VAT.
Egi ni VAT erikushashugwa omuntu orikwihwaho omushoro yaba naguza ekintu ekirikwihwaho omushoro. Omuntu yaba ayehandikisize aha VAT, nibamwihaho VAT ahabibarikukora kandi VAT egyo niyo erikwetwa Output tax.
Ahi ‘omushoro gwomuntu arikushashurira ebintu ebiyaguza gwaba nigukira ogwebiyagura, ekirikwahukana ni VAT erikushashugwa owa URA. Konka omushoro gwebintu e’byomuntu yagura gwakiira ogwebiyaguza, ekirikwahukana ni VAT eshemereire okukugaruribwa. Omuntu o’muryeki nabasa okushaba URA okumugaruriza e’sente zaba nizirenga miliyoni ikumi (10.m), ninga okwihaho kwaba kutarikwikirizibwa okushashugwa omubiiro ebyomumeisho.
VAT neshorogwa ohamyanya etarikushwana omukukora ebintu nobuhereza. Omuntu yareta ebintu omwihanga ninga akakora ekintu, nibyihwaho VAT ahabyakozesibwa okukora ekintu eki hamwe nenshohoza eyabaho. Omuntu yaguza orikuguza omubwingi, nibihaho VAT. Entanisa eryahagati eya VAT eyibarikushara hamwe neyibashara nezibarikushashura. Eki nikigumizamu okuhisya ahebintu ninga obuhereza birahikire ahamuguzi owahamuheru orikushashura VAT yoona, ekirikumanyisa ngu VAT nomushoro ogurikushashugwa omuguzi owahamuheru.
Okuhandikwa aha VAT nikubaho omumiringo ebiri i.e omuntu yashaba okuhandikwa ayekundire ninga ogyemigwe:
Omumyezi eshatu omuntu yaba agurize ebirikwihwaho omushoro omuhendo gwabyo o’gutariho VAT birikurenzya Shs. 37.5m, ninga Shs. 150m Omumyezi 12, omuntu ogwe ayiine o’kwehandikisa aha VAT aho-naho. Ninga, yaba natekateka ngu omubwiire o’bwemwezi eshatu eyomumeisho omumwaka byoona ebyagurize ebirikwihwaho omushoro nibibasa okurenzya Shs. 37.5m ninga Omumyezi 12 nibibasa Shs. 150m, aho omuntu ogwe NATEKWA okuhandikwa aha VAT.
Omuntu owebiyaguza bitarikurenga Shs. 37.5m eya burimwezi eshatu ninga Shs. 150m omumyezi 12 nabasa okushaba okuhandikwa ayekundire. Omuntu nkogu ayiine o’kuhamiza URA ngu ayiine omwanya ogokukoreramu oguhamire/gumwe, nabasa o’kubiika ebihandiko ebihikire kandi nomuntu ashemiire.
Komishona Omukuru nayija okuhandika omuntu arikushaba okuhandikwa ayekundiire kandi amuhe satifiketi (TIN) okwihaho
ninga
Omubushoborozi, Komishona Omukuru nabasa obutikiriza omuntu okuhandikwa yaba;
NB: Okushaba o’komuntu kwayangwa, nayija okumanyisibwa ahabwenki.
Okubara VAT omuhendo gwebintu gwaba gutarikushoborokyegwa
VAT ahabintu ninga obuhereza bwoona ahi, omuhendo kutarikushoborokyegwa kurungi eshemereire okubagwa okurugirira ahamuhendo o’gwakatare akarikubasika aha shaha eyokugaba ebintu; nkokuhingana ebintu nobuhereza, ebiconco, ebyokukozesa nkeiwe.
Obujunanizibwa wamara okuhandikwa aha VAT
Ahanyima yokwehandikisa, omuntu ashemereire o’ku:
Oku EFRIS erikukora na VAT
EFRIS nikikuru munonga eki bizinesi erikukozesa okuha riciti ninga ebihandiko reero ekareberera ebintu okubirikutambura omubwiire oburibwe. Abashashuzi bomushoro boona bashemereire okukozesa EFRIS okuhereza riciti nebihandiko ba kasitoma babo. Nekindi bashemereire okugura okuruga ahabashubuzi abarikutekwa kubahereza riciti nebihandiko ebintu ebibagura byaba birimu VAT. Konka, nabandi bashubuzi abatarehandikisize aha VAT, nibabasa o’kukozesa EFRIS bekundiire (baba nibahereza riciti ba kasitoma babo).
Oku EFRIS erikuhwera abashubuzi omukwanjura VAT owa URA
VAT nebarigwa aha 18% buri rurengo orwekintu ekyongigwemu omutindo. Buri bizinesi eryomukukora netunga okusharigwaho aha VAT eyashashwigwe.
Nahabwekyo, EFRIS nekozesibwa okurebuza VAT arikubagwa ahari-buri rurengo.
Ekyokureberaho
|
Description |
Price Without VAT |
VAT Rate |
VAT Amount |
Price with VAT |
|
Okugura |
1,000/= |
18% |
180/= |
1,180/= |
|
Okuguza |
1,500/= |
18% |
270/= |
1,770/= |
Omushubuzi yakozesa EFRIS, ekibaro aharuguru nikyebara. Ahabwiire obwokutamu VAT ritani owa URA, nabasa okuhamya ninga okuhindura ebirikumukwataho atakahireyo ritani owa URA.
Oburungi bwa EFRIS
EFRIS Nebasisa omuntu o’ku:
Oburungi bwokwehandikisa aha VAT
Ebibonerezo ebirikukwata aha VAT
|
SN |
Omushango |
Ekibonereza |
|
1. |
Okuremwa okushaba okuhandikwa |
Okudabuzamu omushoro ogushemereire okushashugwa okuruga ahamuheru obwokwehandikisa okuhisya obwo’muntu arashabe okuhandikwa na Komishona Omukuru ninga Komishona ahandike omuntu o’gwe. |
|
2. |
Okuremwa okutamu ritani omubwiire |
Okongyeraho; a) Emitwaro abiiri; ninga, b) Amagoba ga 2% gongyegwamu ahabwobutashashura ritani eyatigwemu obwiire obwo. |
|
3. |
Okuremwa okushashura omushoro ebiiro bitakahikire ninga ahabiro ebyo |
Ekibonerezo ahamushoro ogutashashwigwe nigubarigwa aha 2% zongigwe ahamushoro ogurikubanjibwa. |
|
4. |
Okuremwa okubiika ebihandiko ebihikire omubwiire o’bwokushoreramu |
Okudabuzamu omushoro ogushemereire kuba nigushashugwa obwiire obwo. |
|
5. |
a) Okukora okuhayo okugwire owomukozi wa URA ninga, b) Okureka ebyagambigwe owomukozi wa URA, ekintu kyona ekitarimu nikihabisa kandi,
i. Omushoro oguhikire ogushemereire okushashugwa omuntu nigurenga ogwagyerekigwe ahabwokugirangu hakahebwayo ebigwire ninga ebyokuhabisa; ii. Omuhendo gwesente ezokukugaruriza gukaba gugwiire; iii. Omuntu akahayo ritani ezigwiire. |
Okudabuzamu omushoro omwingi, ninga ezokukugarurigwa. |
Ekitarikutujunanizibwa: Obutumwa obu nkekiragiro nobwokumanyisa nokuhereza obuhabuzi ba kasitoma beitu. Hatarigira eshaha nemwe eyibwakozesibwa omumeisho gamateka agarikureberera obugabe obwabantu; kandi nibibasa okuhinduka habamu empinduka omwiteeka e’ryomushoro hamwe nebindi biragiro ebirikureberera omushoro.