VAT ni kodi isiyo ya moja kwa moja (indirect tax) kwa matumizi ambayo inatozwa kwa thamani ambayo imeongezwa kwa bidhaa na huduma kwa hatua nyingi ya uzalishaji na usambazaji. Hapa Uganda VAT inatozwa kwa kila usambazaji ambayo imetekelezwa na mtu ambaye anafaa kutozwa kodi (taxable person) kwa kila uagizaji (imports) wa bidhaa isipokuwa uagizaji (imports) ambazo kodi zimesahemewa (exempt goods) na kwa usambazaji wa huduma isipokuwa huduma ambayo kodi imesamehewa kwa mtu yeyote.
Kusajiliwa kwa VAT inaweza kukuwa ya kujitakia au ya lazima (voluntary or cumpulsory).
1) Kusajiliwa ya lazima
Kama kwa miezi mitatu za kalenda zilizopita mtu amefanya mauzo ambayo thamani yake bila VAT inazidi Shilingi milioni 37.5 mtu huyo anafaa kusajiliwa kwa maramoja VAT. Au kama mtu ana-sababu kama antarajia kwa muda ya miezi mitatu mifulilizo idadi ya thamani kwa jumla la mauzo ambayo inafaa kutozwa inaweza kuzidi shilingi milioni 37.5 kwa haya mtu anahijitajika kujisajili kwa VAT.
2) Kujisajili kwa hiari/kujitakia (voluntary registration)
Mtu ambaye mauzo yake haizidi shilingi milioni 37.5 kwa kila miezi mitatu au milioni 150 kwa miezi 12 anaweza kujisajili kwa hiari yake, mtu kama huyu anafaa kuridhisha URA eti ako na sehemu daima/milele ya kufanyia biashara, anaweza kuweka rekodi vizuri na ni mtu timamu (fit and proper).
Kutoa hesabu ya VAT kama thamani ya usambazaji sio rahisi kugunduliwa.
VAT kwa bidhaa au huduma ambayo thamani yake sio rahisi kutambuliwa, hesabu ya hazina ambayo inaweza kutumika ni thamani ya bei sawa na ile ambayo iko kwa masoko wakati usambazaji umefanywa kama biashara wa kubadilishana bidhaa/bata ya bidhaa, zawadi, mwenye biashara akitumia bidhaa.
EFRIS ni suluhu ya biashara mahiri/erevu (smart business solutions) ambayo biashara inatumia kwa kupeyana risiti ya kielekroniki au ankara ya kielekroniki na kuchunga/kudhibiti namna stoki inapunguka au inaongezekana kwa saa halisi. Walipakodi ambao wamesajiliwa kwa VAT wanafaa kutumia EFRIS ili kutoa ankara ya kielekroniki kwa wateja. Hao pia wanafaa kununua bidhaa au huduma kwa wasambazaji ambao wanapeyana ankara ya kielekroniki kama vifaa ambazo zimenunuliwa ziko na VAT. Hata kama hivyo walipakodi ambao hawajasajiliwa kwa VAT pia wanaweza kutumia EFRIS kwa hiari yao/wakitaka kwa (hali watapeya mteja risiti ya kielekroniki).
VAT inatozwa kwa cheo cha 18% kwa kila hatua/steji ya uzalishaji (production)/usambazaji kwa thamani ambayo imeongezwa kwa bidhaa au huduma ambazo zinafaa kutozwa. Kila mteja ambaye amesajiliwa kwa VAT kwa hatua ya uzalishaji anahaki ya kupewa krediti ya VAT ambayo amelipa zaidi (excess VAT incurred).
Mwenye kutumia bidhaa/huduma ya mwisho (final consumer) mteja ambaye hajasajiliwa kwa VAT hafai kupokea krediti ya kodi na kwa hivyo yeye ndio anapokea uzito wa kodi. Hii inamaanisha eti kodi ambayo inafaa inakreditiwa kwako na kodi ya Serikali inalipwa kwa URA namna imeelezwa chini:
|
Maelezo
|
Bei bila VAT |
Cheo cha kodi
|
Idadi ya VAT
|
Bei ambayo iko/ imejumuisha VAT
|
|
Ununuaji (purchases)
|
1000
|
18% |
180 |
1180 |
|
Mauzo (sales) |
1500 |
18% |
270 |
1770 |
Kuhesabu
Kodi ya mauzo/autiputi VAT Ugx 270 ukiondoa pembejeo (input) VAT Ugx 180
Kwa hivyo, Ugx 90 mfanya biashara analipa kwa URA.
Kama mfanya biashara anafanya shughuli kupita kwa EFRIS hesabu ya juu inafanywa kiotomatiki. Kwa wakati wa kurejesha retani ya VAT ya kila mwezi kwa URA, mfanyabiashara ako na jukumu la kuhakikisha na kuweka habari hizi ili ziwe za kisasa kabla ya kutuma kwa URA.
|
KN |
kibenga
Kanusho/Tahadhari Habari hii ni ya kipekee cha kuelimisha na kutoa mwelekezo kwa wateja wetu. Haifai kutumika kwa niaba/nafasi ya Sheria ambayo inatumika; na saa yoyote inaweza kufanyiwa marekebisho ya kisheria na masharti zote za utawala wa kodi.
|
Girachula |
|||||||||||||||
|
1. |
Bedo mikindikere, ngado woko ndikirok, weyo mikimiyo ngeyo ri komishona I wirok ma ndikirok kosa I giman. |
||||||||||||||||
Kwedirok
Wach me oyik ma miyo ngeyo gi kony ri Jo chul misolo mawan. Kiripi oro ka Moro jye pa chik. Aka fwodi obedo gi’ma inyalo wiro chungo kwong piido gi tel ma mako misolo.